هرمز بازتر شد اما برای چه کسی؟

به گزارش میزنفت؛ هرمز دیگر آن تنگه تقریباً خاموش ماه‌های ابتدایی بحران نیست. نفتکش‌ها دوباره بیشتر دیده می‌شوند، صادرات منطقه افزایش یافته و عربستان بخش بزرگی از نفتی را که در ماه‌های قبل پشت محدودیت‌های لجستیکی مانده بود، دوباره راهی بازار کرده است.

اما پشت عبارت ساده «بازگشت صادرات از هرمز» یک تفاوت مهم پنهان شده است: همه کشورهای منطقه به یک اندازه به بازار برنگشته‌اند. داده‌های کپلر که رویترز ۲۸ سپتامبر منتشر کرده نشان می‌دهد صادرات نفت خام تولیدکنندگان اصلی خاورمیانه در سپتامبر به حدود ۱۶.۳۲۸ میلیون بشکه در روز رسیده؛ بالاترین رقم از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه.

این عدد نسبت به ماه‌های بحرانی یک بازگشت جدی است، اما هنوز حدود ۳.۲ میلیون بشکه در روز پایین‌تر از سطح فوریه است؛ زمانی که صادرات همین مجموعه کشورها حدود ۱۹.۵۱۳ میلیون بشکه در روز بود. کپلر برآورد کرده صادرات نفت خام منطقه اکنون به کمی کمتر از ۸۰ درصد سطح قبل از جنگ رسیده است. پس بازار در حال برگشت است؛ اما هنوز به نقطه آغاز نرسیده.
 

۹.۷ میلیون بشکه دوباره از هرمز گذشت

نشانه مهم‌تر، خود تنگه هرمز است. برآورد اولیه کپلر نشان می‌دهد صادرات نفت خام عبوری از هرمز در سپتامبر به حدود ۹.۷۱۹ میلیون بشکه در روز رسیده است. این رقم در مقایسه با ماه‌هایی که عبور کشتی‌ها به‌شدت کاهش یافته بود، تغییر قابل توجهی محسوب می‌شود.

فقط در هفته منتهی به ۲۵ سپتامبر، ۱۹ نفتکش حامل نفت خام از هرمز خارج شدند که ۱۷ فروند آنها نفتکش غول‌پیکر بودند. مجموع نفت عبوری در بخش سپری‌شده آن هفته به ۳۳.۷ میلیون بشکه رسید؛ هفته قبل نیز ۴۹.۲ میلیون بشکه نفت خام از تنگه عبور کرده بود.

حتی در یکی از روزهای هفته، حدود ۶۰ کشتی تجاری از تنگه عبور کردند؛ بیشترین ترافیک روزانه ثبت‌شده از اوایل ژوئیه. اما همین جا باید یک عدد دیگر را کنار آن گذاشت.

پیش از آغاز جنگ، هرمز معمولاً میزبان حدود ۱۲۵ کشتی تجاری بزرگ در روز بود؛ از نفتکش و کشتی گاز گرفته تا فله‌بر و کانتینربر. میانگین ده‌روزه تردد کالایی که کپلر در اواخر سپتامبر ثبت کرد، حدود ۱۸ فروند در روز بود. بنابراین افزایش تردد واقعی است، اما «بازگشت هرمز به شرایط عادی» هنوز توصیف دقیقی نیست.
 

عربستان موتور اصلی بازگشت

بخش بزرگی از جهش سپتامبر یک نام دارد: عربستان سعودی. صادرات نفت خام عربستان که در ماه اوت به حدود ۲.۴۴۶ میلیون بشکه در روز سقوط کرده بود، در سپتامبر به حدود ۵.۴ میلیون بشکه در روز افزایش یافت.

فقط صادرات از رأس‌تنوره، مهم‌ترین پایانه نفتی عربستان در خلیج فارس، از حدود ۹۲۹ هزار بشکه در روز در اوت به حدود ۳.۲۵ میلیون بشکه در روز در سپتامبر رسیده است.

این کشور در هفته پایانی سپتامبر ۱۹ نفتکش غول‌پیکر را نیز از هرمز عبور داد؛ نفتکش‌هایی که هرکدام تقریباً ظرفیت حمل دو میلیون بشکه نفت دارند. در کنار هرمز، عربستان مسیر شرقی ـ غربی خود را هم دوباره فعال کرده است.

خط لوله شرق به غرب که نفت مناطق تولیدی شرق عربستان را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند، پس از تعمیر دوباره راه‌اندازی شد و بارگیری نفتکش‌ها از ینبع نیز از سر گرفته شده است. همین افزایش عرضه یکی از دلایلی بود که قیمت نفت در ۲۹ سپتامبر حدود ۲.۵ درصد کاهش یافت. به بیان دیگر، عربستان امروز فقط از هرمز نفت بیشتری خارج نمی‌کند؛ هم‌زمان تلاش کرده مسیر جایگزین دریای سرخ را نیز دوباره وارد مدار کند.
 

اما ایران در کجای این بازگشت ایستاده؟

اینجاست که تصویر منطقه دوپاره می‌شود. آخرین داده‌های تفصیلی قابل ردیابی درباره نفت ایران نشان می‌داد بارگیری نفت خام و میعانات ایران که در ماه مارس به حدود ۲ میلیون بشکه در روز رسیده بود، در ماه اوت به محدوده ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز سقوط کرده است.

کپلر، ورتکسا و تاکرز در ابتدای سپتامبر به رویترز گفته بودند از زمان بازگشت محاصره دریایی آمریکا در میانه ژوئیه، محموله تازه قابل مشاهده‌ای از نفت خام ایران از طریق هرمز به چین نرسیده است.

ایران البته کاملاً از بازار چین حذف نشده بود. بخشی از نفتی که پیش‌تر از خلیج فارس خارج شده و در آب‌های آسیا یا خارج از محدوده محدودیت‌ها ذخیره شده بود، همچنان قابلیت فروش داشت.

رویترز در اول سپتامبر گزارش داد نفت ایران برای تحویل در ماه‌های سپتامبر و اکتبر همچنان به خریداران چینی پیشنهاد می‌شد؛ اما حجم محموله‌های در دسترس کاهش یافته بود، زیرا ذخایر شناور بیرون از خلیج در حال مصرف شدن بودند.

این تفاوت مهم است. فروش نفت ذخیره‌شده روی آب با خروج یک محموله تازه از پایانه‌های ایران یکی نیست. اولی مصرف موجودی گذشته است؛ دومی نشان‌دهنده بازگشت پایدار زنجیره صادرات.
 

۱۰۷ میلیون بشکه نفت روی آب

مقیاس این وضعیت را می‌توان در حجم ذخایر شناور دید. بر اساس داده‌های ورتکسا، مجموع نفت خام ایران روی آب در اواخر اوت حدود ۱۰۷ میلیون بشکه برآورد شده بود؛ در حالی که در پایان ژوئیه این رقم حدود ۱۳۵ میلیون بشکه بود.

در همان زمان، حدود ۴۱.۷ میلیون بشکه نفت ایران در ذخایر شناور در سمت غربی محدوده محاصره قرار داشت. همچنین برآورد نشان می‌داد ۲۹ نفتکش داخل هرمز حدود ۳۶.۱۱ میلیون بشکه نفت خام حمل می‌کردند.

این اعداد توضیح می‌دهند چرا ممکن است هم‌زمان دو تصویر ظاهراً متناقض دیده شود: نفت ایران هنوز در بازار عرضه شود، اما صادرات تازه از پایانه‌های ایران محدود بماند. بخشی از بازار از نفتی تغذیه می‌شود که از قبل روی آب قرار گرفته است.
 

یک هشدار درباره اعداد هرمز

ردیابی نفتکش‌ها در شرایط جنگی یک محدودیت جدی دارد. بخشی از کشتی‌ها سامانه شناسایی خودکار یا AIS را خاموش می‌کنند یا داده‌های آنها کامل نیست. کپلر و سایر شرکت‌های ردیابی نیز تأکید کرده‌اند که کشتی‌های فاقد سیگنال فعال ممکن است در آمار دیده نشوند.

بنابراین رقم ۹.۷۱۹ میلیون بشکه یا تعداد نفتکش‌های ثبت‌شده را باید بهترین برآورد قابل مشاهده دانست، نه شمارش مطلق تمام محموله‌های عبوری. این محدودیت برای صادرات ایران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا تجارت نفت ایران سال‌هاست بخش قابل توجهی از فعالیت خود را از طریق ناوگان تحریم‌شده، انتقال کشتی‌به‌کشتی و شیوه‌های کم‌شفاف‌تر انجام می‌دهد.
 

هرمز قبل از جنگ چه معنایی داشت؟

برای فهمیدن فاصله موجود، کافی است به سال گذشته نگاه کنیم. آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید در سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده نفتی از هرمز عبور می‌کرد؛ معادل نزدیک به یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان.

از این مقدار، حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خام و میعانات و نزدیک به پنج میلیون بشکه فرآورده نفتی بود. سهم ایران از این جریان در سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۴۱ میلیون بشکه در روز شامل ۱.۶۹ میلیون بشکه نفت خام و میعانات و حدود ۷۲۰ هزار بشکه فرآورده بوده است. این رقم اهمیت هرمز را برای ایران نشان می‌دهد.

عربستان و امارات مسیرهای جایگزینی دارند که بخشی از نفتشان را بدون عبور از هرمز به بازار می‌رساند. اما طبق ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی، ایران در کنار عراق، کویت، قطر و بحرین برای بخش عمده صادرات نفت خود به هرمز متکی است. همین تفاوت زیرساختی باعث می‌شود هر محدودیت در هرمز برای همه تولیدکنندگان اثر یکسانی نداشته باشد.
 

بازار به تعداد بشکه نگاه می‌کند، نه پرچم نفتکش

برای بازار جهانی، خبر خوب سپتامبر روشن است: نفت بیشتری از منطقه خارج شده است. همین افزایش جریان باعث شد بخشی از نگرانی درباره کمبود نفت خام کاهش پیدا کند و قیمت برنت در معاملات ۲۹ سپتامبر ۲.۶ درصد افت کند.

گلدمن ساکس نیز در ۳۰ سپتامبر برآورد کرد صادرات نفت خام خلیج فارس به حدود ۲۳.۳ میلیون بشکه در روز رسیده و به میانگین سال ۲۰۲۵ نزدیک شده است؛ این رقم با آمار ۱۶.۳ میلیون بشکه‌ای کپلر تناقض مستقیمی ندارد، زیرا دامنه جغرافیایی و تعریف جریان‌های محاسبه‌شده در برآوردها متفاوت است.

اما از نگاه هر کشور صادرکننده، سؤال متفاوت است. برای عربستان، سپتامبر ماه بازیابی بخشی از صادرات از دست‌رفته بود. برای بازار، ماه افزایش عرضه بود. اما درباره ایران، آخرین داده‌های عمومی هنوز نشانه‌ای از بازگشت مشابه آنچه برای عربستان دیده شده ارائه نمی‌کند.
 

هرمز بازتر شده، نه عادی

پس پاسخ پرسش اصلی شاید این باشد: هرمز بازتر شده است، اما هنوز برای همه به یک اندازه باز نشده است. تعداد نفتکش‌ها بیشتر شده، میلیون‌ها بشکه دیگر وارد بازار شده و صادرات خاورمیانه به بالاترین سطح هفت ماه گذشته رسیده است.

اما هنوز حدود ۳.۲ میلیون بشکه در روز از صادرات نفت خام منطقه نسبت به فوریه کم است. تردد کشتی‌ها با شرایط پیش از جنگ فاصله دارد و در حالی که عربستان صادرات خود را بیش از دو برابر ماه قبل کرده، ایران همچنان با محدودیت در رساندن بشکه‌های تازه به مشتری اصلی خود مواجه است. بازار نفت معمولاً به یک عدد نگاه می‌کند: چند بشکه به مقصد رسیده؟

سپتامبر نشان داد پاسخ این سؤال برای خاورمیانه نسبت به چند ماه قبل امیدوارکننده‌تر شده است. اما وقتی پرچم نفتکش‌ها را جدا کنیم، داستان کشورها یکی نیست. هرمز دوباره نفت بیشتری عبور می‌دهد؛ مسئله این است که نفت چه کسی از آن عبور می‌کند.

منابع:
رویترز،
کپلر،
ورتکسا، 
آژانس بین‌المللی انرژی؛ داده‌ها تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶.

چهارشنبه ۸ مهر ۱۴۰۵ ساعت ۱۳:۱۵