نفت در مخازن، کمبود در جایگاه های سوخت

به گزارش میزنفت، راننده کامیون برای جابه‌جایی بار به نفت خام احتیاج ندارد؛ باک کامیون او به گازوئیل نیاز دارد. کشاورزی که محصولش را برداشت می‌کند، کارخانه‌ای که برای تولید به سوخت وابسته است و شرکت حمل‌ونقلی که باید کالا را به مقصد برساند نیز با قیمت و دسترسی به فرآورده نهایی سروکار دارند.

این تفاوت در شرایط عادی چندان به چشم نمی‌آید، اما وقتی پالایشگاه‌ها از مدار خارج می‌شوند یا صادرات فرآورده کاهش می‌یابد، اهمیت آن روشن می‌شود.

ممکن است نفت خام همچنان در بازار معامله شود، اما کشوری که گازوئیل کافی در اختیار ندارد نتواند نیاز فوری خود را تأمین کند. ساخت پالایشگاه جدید زمان‌بر است و پالایشگاه‌های موجود نیز الزاماً امکان افزایش نامحدود تولید یک فرآورده خاص را ندارند.

وال‌استریت ژورنال در گزارشی به تاریخ ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد اختلال در صادرات فرآورده‌های نفتی خلیج فارس و روسیه موجب تشدید کمبود گازوئیل در بازارهای مختلف شده است. بر اساس این گزارش، قیمت گازوئیل آمریکا در جمعه پیش از انتشار آن به ۶ دلار و ۴۵ سنت برای هر گالن رسید و کمبود سوخت در بخش‌هایی از برزیل، لیبی و برخی کشورهای آفریقایی مشاهده شده است. موضوع دیگر تنها یک افزایش قیمت نیست؛ بعضی بازارها با دشواری تأمین سوخت مورد نیاز خود مواجه شده‌اند.
 

صادرات گازوئیل خلیج فارس به حدود یک‌چهارم رسید

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش ۱۱ سپتامبر تصویری از تفاوت وضعیت نفت خام و فرآورده‌های نفتی ارائه کرده است. بر اساس این گزارش، صادرات کل نفت کشورهای خلیج فارس در ماه اوت حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز برآورد شد؛ نزدیک به نیمی از سطح پیش از جنگ. کاهش صادرات نفت خام به کمتر از ۴۵ درصد رسید، اما صادرات فرآورده‌های پالایشی و گاز مایع همچنان نزدیک به ۶۰ درصد کمتر از فوریه باقی ماند.

در بخش گازوئیل وضعیت شدیدتر بود. صادرات خالص گازوئیل کشورهای خلیج فارس در ماه اوت تنها حدود ۳۹۰ هزار بشکه در روز ثبت شد؛ رقمی که کمی بیش از یک‌چهارم سطح پیش از جنگ بود. این اعداد نشان می‌دهند جریان صادرات فرآورده‌های نفتی، هم‌پای بازیابی نسبی صادرات نفت خام ترمیم نشده است.

به بیان ساده، نفت خامی که از منطقه خارج می‌شود، لزوماً جای فرآورده‌ای را که قبلاً از پالایشگاه‌های همان منطقه صادر می‌شد پر نمی‌کند. نفت ابتدا باید به پالایشگاه دیگری برسد و به محصول مورد نیاز بازار تبدیل شود. همه پالایشگاه‌ها نیز ظرفیت خالی، خوراک مناسب یا تجهیزات لازم برای افزایش تولید گازوئیل را ندارند.
 

روسیه، دومین فشار بزرگ بر بازار فرآورده‌ها

بحران بازار گازوئیل به خلیج فارس محدود نمانده است. حملات به زیرساخت‌های پالایشی روسیه، بخشی از ظرفیت تولید و صادرات فرآورده این کشور را نیز مختل کرده است.

آژانس بین‌المللی انرژی برآورد می‌کند صادرات خالص گازوئیل کشورهای خلیج فارس و روسیه در اوت مجموعاً ۱.۶ میلیون بشکه در روز کمتر از فوریه بوده است. این دو منطقه پیش از جنگ نزدیک به ۴۵ درصد تجارت دریایی جهانی گازوئیل را در اختیار داشتند. وقتی دو تأمین‌کننده بزرگ هم‌زمان با محدودیت مواجه می‌شوند، فشار تنها متوجه خریداران مستقیم آنها نیست. سایر واردکنندگان نیز باید برای خرید محموله‌های باقی‌مانده با یکدیگر رقابت کنند.

راسل هاردی، مدیرعامل شرکت ویتول، در نشست انرژی آسیا و اقیانوسیه در ۸ سپتامبر هشدار داد عرضه جهانی فرآورده‌ها همچنان محدود است و ظرفیت پالایشی کافی برای جلوگیری از کاهش ذخایر وجود ندارد.



او وضعیت نفت خام را در مقایسه با فرآورده‌های نفتی مساعدتر توصیف کرد و به کاهش عرضه فرآورده از روسیه و خاورمیانه اشاره داشت. همین تفاوت است که باعث شده افزایش قیمت گازوئیل در بعضی بازارها از افزایش قیمت نفت خام پیشی بگیرد.
 

وقتی حاشیه پالایشی گازوئیل چهار برابر شد

یکی از شاخص‌هایی که عمق بحران را نشان می‌دهد، اختلاف قیمت فرآورده با نفت خام مورد استفاده برای تولید آن است؛ شاخصی که در بازار پالایش به آن حاشیه پالایشی فرآورده یا کرک اسپرد گفته می‌شود. بر اساس داده‌های گروه بورس لندن که رویترز در ۱۶ سپتامبر منتشر کرد، حاشیه پالایشی گازوئیل کم‌گوگرد آسیا از ۸۷ دلار برای هر بشکه عبور کرد.

این رقم پیش از جنگ حدود ۲۲ دلار بود. به این ترتیب، حاشیه پالایشی گازوئیل آسیا در مقطع گزارش تقریباً چهار برابر سطح پیش از جنگ قرار گرفت. این عدد به معنای سود خالص ۸۷ دلاری پالایشگاه از تولید هر بشکه نیست؛ هزینه‌های عملیاتی، انرژی، حمل و سایر عوامل باید جداگانه در نظر گرفته شوند.

بااین‌حال، افزایش چنین شاخصی نشان می‌دهد خریداران حاضرند برای دسترسی به گازوئیل نسبت به نفت خام هزینه بسیار بیشتری پرداخت کنند. این تغییر، اقتصاد پالایشگاه‌ها را نیز تحت تأثیر قرار داده است. واحدهایی که امکان افزایش تولید و صادرات گازوئیل دارند، در موقعیت متفاوتی نسبت به پالایشگاه‌های آسیب‌دیده یا فاقد خوراک مناسب قرار گرفته‌اند.
 

چین؛ کشوری که محدودیت صادرات سوخت را کاهش داد

در میانه این بحران، چین تصمیم متفاوتی گرفت. این کشور در ابتدای جنگ برای محافظت از بازار داخلی، صادرات برخی فرآورده‌های نفتی را محدود کرده بود. اما از اواسط ژوئیه بخشی از محدودیت‌ها کاهش یافت.

رویترز در ۱۸ سپتامبر، به نقل از آمار گمرک چین، گزارش داد صادرات فرآورده‌های نفتی این کشور در اوت با رشد سالانه ۱۲.۷ درصدی به ۶.۰۱ میلیون تن رسید.

صادرات سوخت هواپیما با افزایش ۴۱.۴ درصدی به رکورد ۲.۵۵ میلیون تن رسید و صادرات گازوئیل نیز با رشد ۴۲.۱ درصدی به ۱.۳۳ میلیون تن افزایش یافت؛ بالاترین رقم صادرات ماهانه گازوئیل چین از مارس ۲۰۲۴. این آمار یک نکته مهم دارد: بحران عرضه در جهان لزوماً به معنای کاهش صادرات تمام کشورها نیست.

چین با برخورداری از ظرفیت پالایشی و امکان تنظیم صادرات، توانسته بخشی از نیاز بازارهای دیگر را پاسخ دهد. البته افزایش صادرات اوت به معنای نبود محدودیت در بازار داخلی چین یا تضمین ادامه همین روند نیست.
 

بحران سوخت چگونه به قیمت مواد غذایی می‌رسد؟

گازوئیل برخلاف بعضی فرآورده‌های نفتی، مستقیماً در بخش بزرگی از فعالیت‌های تولیدی و جابه‌جایی کالا نقش دارد. کامیون حامل محصول کشاورزی، ماشین‌آلات برداشت، تجهیزات راه‌سازی، بعضی واحدهای صنعتی و ژنراتورهای برق می‌توانند مصرف‌کننده گازوئیل باشند.

افزایش هزینه سوخت در چنین فعالیت‌هایی ممکن است چند بار در زنجیره تأمین یک کالا ظاهر شود؛ ابتدا در تولید، سپس در حمل مواد اولیه و در نهایت در توزیع محصول. البته افزایش ۵۰ درصدی قیمت گازوئیل به معنای افزایش ۵۰ درصدی قیمت مواد غذایی نیست. سهم سوخت در قیمت تمام‌شده هر کالا متفاوت است و عوامل دیگری مانند دستمزد، مواد اولیه، هزینه مالی و نرخ ارز نیز دخالت دارند.

مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که کمبود فیزیکی سوخت، تولیدکننده یا شرکت حمل‌ونقل را ناچار به توقف فعالیت یا استفاده از مسیرهای پرهزینه‌تر کند. در این وضعیت، اثر بحران می‌تواند فراتر از تغییر مستقیم قیمت سوخت باشد.

روزنامه وال‌استریت ژورنال در گزارش ۲۰ سپتامبر خود، اختلال در تأمین گازوئیل را یکی از مشکلات بخش‌های حمل‌ونقل، کشاورزی و صنعت در بازارهای وابسته به واردات سوخت توصیف کرده است. ایران چه چیزی از این بحران باید بداند؟

برای ایران، پرسش اصلی فقط آن نیست که قیمت گازوئیل در اروپا یا آمریکا چقدر افزایش یافته است. موضوع مهم‌تر، توان پالایشگاه‌های داخلی برای تأمین هم‌زمان نیاز حمل‌ونقل، صنعت و نیروگاه‌هاست.

اگر بخشی از مصرف سوخت نیروگاهی به‌دلیل محدودیت دسترسی به گاز طبیعی افزایش یابد، تقاضا برای گازوئیل ممکن است تحت فشار بیشتری قرار بگیرد. اگر تولید پالایشگاه‌ها متناسب با تقاضا افزایش نیابد، مدیریت ذخایر و تأمین سوخت اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.

از سوی دیگر، افزایش قیمت جهانی فرآورده‌ها می‌تواند هزینه تأمین سوخت وارداتی را افزایش دهد و ارزش اقتصادی هر لیتر فرآورده تولیدشده در داخل را تغییر دهد.

برای بررسی دقیق وضعیت ایران، انتشار اطلاعات به‌روز و تفکیک‌شده از تولید گازوئیل، مصرف حمل‌ونقل، مصرف نیروگاهی، ذخایر و تجارت خارجی ضروری است. داده‌های جهانی به‌تنهایی برای اثبات کمبود یا تعیین میزان ناترازی روز جاری ایران کافی نیستند.

بحران فعلی یک تفاوت اساسی را آشکار کرده است: داشتن نفت خام با داشتن سوخت مورد نیاز اقتصاد یکسان نیست. ممکن است کشوری تولیدکننده نفت باشد، اما در تأمین یک فرآورده خاص با محدودیت مواجه شود. ممکن است پالایشگاه نفت دریافت کند، اما به‌دلیل نوع تجهیزات نتواند ترکیب تولید خود را مطابق نیاز بازار تغییر دهد.

در چنین شرایطی، امنیت انرژی دیگر فقط با تعداد بشکه‌های نفت خام تولیدشده سنجیده نمی‌شود؛ توان تبدیل نفت به فرآورده و رساندن سوخت به مصرف‌کننده نیز به همان اندازه اهمیت پیدا می‌کند.

منابع:
آژانس بین‌المللی انرژی، گزارش بازار نفت سپتامبر ۲۰۲۶، منتشرشده در ۱۱ سپتامبر.
رویترز، ۸ سپتامبر؛ هشدار مدیران ویتول و فیلیپس ۶۶ درباره محدودیت عرضه گازوئیل.
رویترز، ۱۶ سپتامبر؛ رکورد حاشیه پالایشی گازوئیل آسیا.
رویترز، ۱۸ سپتامبر؛ آمار صادرات فرآورده‌های نفتی چین.
وال‌استریت ژورنال، ۲۰ سپتامبر؛ اختلال در بازار جهانی گازوئیل و نقش پالایشگاه‌.

يکشنبه ۲۹ شهريور ۱۴۰۵ ساعت ۱۵:۴۵