خزانه نفتی پوتین روی سراشیبی

به گزارش میزنفت، حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، بازار جهانی انرژی را با یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های چند دهه گذشته روبه‌رو کرد. نگرانی از حذف نفت و گاز روسیه، قیمت نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی را به‌سرعت افزایش داد و برخلاف انتظار اولیه کشورهای غربی، درآمد انرژی مسکو در نخستین سال جنگ جهش کرد.

درآمد نفت و گاز روسیه که در سال ۲۰۲۱ حدود ۱۲۳ میلیارد دلار برآورد می‌شد، در سال ۲۰۲۲ به نزدیک ۱۶۹ میلیارد دلار رسید. به این ترتیب، نخستین اثر جنگ برای خزانه کرملین نه کاهش درآمد، بلکه رشدی حدود ۳۷ درصدی بود.

افزایش قیمت جهانی نفت و گاز، اختلال در بازار انرژی اروپا و نگرانی خریداران از کمبود عرضه، به روسیه فرصت داد تا با وجود کاهش بخشی از صادرات، از فروش هر واحد انرژی درآمد بیشتری کسب کند. سال ۲۰۲۲ به همین دلیل به نقطه اوج درآمد نفتی و گازی روسیه تبدیل شد.
 

تحریم‌ها با تأخیر اثر کردند

برتری درآمدی روسیه دوام زیادی نداشت. اتحادیه اروپا واردات دریایی نفت خام روسیه را محدود کرد و گروه هفت همراه با متحدان خود، سقف قیمت ۶۰ دلاری را برای نفت این کشور به اجرا گذاشت. محدودیت بیمه، کشتیرانی، تأمین مالی و خدمات فنی نیز هزینه صادرات نفت روسیه را افزایش داد.

مسکو برای حفظ صادرات، مسیر محموله‌های خود را از اروپا به آسیا تغییر داد. چین و هند به بزرگ‌ترین خریداران نفت روسیه تبدیل شدند، اما این جابه‌جایی رایگان نبود. فاصله بیشتر تا بازار مقصد، تخفیف نفت اورال، هزینه ناوگان سایه و پیچیده‌تر شدن نقل‌وانتقال پول، بخشی از درآمد روسیه را بلعید.

نتیجه این فشارها در سال ۲۰۲۳ نمایان شد. درآمد نفت و گاز روسیه با سقوطی شدید به حدود ۱۰۴ میلیارد دلار رسید؛ یعنی تقریباً ۳۸ درصد کمتر از اوج سال ۲۰۲۲. افت قیمت جهانی انرژی و کاهش صادرات گاز به اروپا نیز این روند را تشدید کرد.
 

بازگشت موقت درآمد در سال ۲۰۲۴

در سال ۲۰۲۴ درآمد نفت و گاز روسیه بار دیگر افزایش یافت و به حدود ۱۲۰ میلیارد دلار رسید. افزایش قیمت نفت، تغییرات مالیاتی، تضعیف ارزش روبل و موفقیت روسیه در هدایت بخش بزرگی از صادرات به چین و هند، به ترمیم درآمدهای بودجه کمک کرد.

این بازگشت نشان داد تحریم‌ها نتوانسته‌اند صادرات نفت روسیه را متوقف کنند. مسکو با گسترش ناوگان نفتکش‌های موسوم به «ناوگان سایه»، استفاده از شرکت‌های واسطه و ایجاد مسیرهای تازه مالی، بخش مهمی از محدودیت‌های غرب را دور زد.

با این حال، حفظ حجم صادرات با حفظ سودآوری یکسان نبود. روسیه برای فروش نفت خود ناچار بود تخفیف بدهد و هزینه‌های بیشتری برای حمل، بیمه و تسویه مالی پرداخت کند. بنابراین موتور صادرات فعال ماند، اما حاشیه درآمد آن نسبت به سال نخست جنگ کاهش یافت.
 

درآمد انرژی روسیه در کف پنج‌ساله

در سال ۲۰۲۵، درآمد نفت و گاز بودجه فدرال روسیه با افت ۲۴ درصدی بر مبنای روبل، به ۸.۴۸ تریلیون روبل رسید که کمترین میزان از سال ۲۰۲۰ محسوب می‌شود. ارزش دلاری این درآمد در محاسبات این گزارش حدود ۱۰۱ میلیارد دلار برآورد شده است. رویترز

کاهش قیمت نفت، افزایش ارزش روبل و تشدید فشارهای تحریمی، سه عامل اصلی افت درآمدهای سال ۲۰۲۵ بودند. از آنجا که فروش نفت عمدتاً با ارز خارجی انجام می‌شود، تقویت روبل باعث شد ارزش روبلی درآمدهای صادراتی نیز کاهش یابد.



مقایسه نقطه اوج و کف این دوره نشان می‌دهد درآمد نفت و گاز روسیه از ۱۶۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۲ به ۱۰۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است؛ یعنی کرملین طی سه سال با کاهش حدود ۴۰ درصدی این منبع درآمد روبه‌رو شده است.
 

نفت کمتر برای جنگ

نفت و گاز همچنان حدود یک‌چهارم درآمد بودجه فدرال روسیه را تأمین می‌کنند. بنابراین کاهش درآمد این بخش، در شرایط افزایش هزینه‌های نظامی و امنیتی، مستقیماً قدرت مانور مالی دولت ولادیمیر پوتین را محدود می‌کند.

تحریم‌ها جریان نفت روسیه را متوقف نکردند، اما فروش آن را گران‌تر، پیچیده‌تر و کم‌سودتر کردند. روسیه هنوز میلیون‌ها بشکه نفت صادر می‌کند، اما طلای سیاه دیگر مانند سال نخست جنگ برای خزانه کرملین پول نمی‌سازد. بهای جنگ اکنون نه در توقف صادرات، بلکه در کاهش تدریجی درآمد هر بشکه نمایان شده است.

چهارشنبه ۱۱ شهريور ۱۴۰۵ ساعت ۱۲:۳۸