روایت «میز نفت» از شاهراه انرژی اروپا
جبلالطارق؛ دروازه مدیترانه به جهان
میزنفت_ تنگه جبلالطارق با عرض ۱۴ کیلومتر، مدیترانه را به اقیانوس اطلس متصل میکند. بررسی آمار عبور کشتیها، تجارت انرژی، بنادر بزرگ و اهمیت نظامی این گلوگاه دریایی.
به گزارش میزنفت، روی نقشه جهان، جبلالطارق شکافی باریک میان جنوب اسپانیا و شمال مراکش است؛ اما در شبکه تجارت دریایی، دروازه ورود و خروج مدیترانه محسوب میشود. کشتیهایی که از کانال سوئز، بنادر ایتالیا، فرانسه، یونان، ترکیه و شمال آفریقا راهی اقیانوس اطلس میشوند، برای رسیدن به بنادر آمریکا، شمال اروپا و غرب آفریقا باید از این مسیر عبور کنند.
اهمیت جبلالطارق فقط به عرض اندک آن محدود نمیشود. سه قاره اروپا، آفریقا و آسیا از طریق مسیرهای دریایی متصل به این تنگه با یکدیگر تجارت میکنند و چند بندر بزرگ جهان در دو سوی آن شکل گرفتهاند. جبلالطارق همزمان یک گلوگاه کشتیرانی، مرکز سوخترسانی، منطقه نظامی و یکی از پیچیدهترین نقاط سیاسی اروپا است.
فاصله میان دو ساحل اروپا و آفریقا در باریکترین بخش تنگه حدود ۱۴ کیلومتر است. طول مسیر اصلی تنگه نزدیک به ۶۰ کیلومتر برآورد میشود و عمق آن در بخشهای مختلف تفاوت زیادی دارد؛ بهطوریکه در برخی نقاط از حدود ۳۰۰ متر فراتر میرود و در بخشهای عمیقتر به بیش از ۹۰۰ متر میرسد.
این گذرگاه، دریای مدیترانه را به اقیانوس اطلس متصل میکند. در شمال آن خاک اسپانیا و منطقه جبلالطارق قرار دارد و در جنوب، سواحل مراکش و شهر طنجه دیده میشود.
موقعیت جغرافیایی تنگه باعث شده است کشتیها در محدودهای کوچک و پرتراکم حرکت کنند. نفتکشها، کشتیهای کانتینربر، فلهبرها، شناورهای نظامی، قایقهای ماهیگیری و خطوط مسافری میان اسپانیا و شمال آفریقا تقریباً بهصورت همزمان از این محدوده استفاده میکنند.
آمارهای منتشرشده درباره تعداد شناورهای عبوری، بسته به محاسبه کشتیهای تجاری، محلی و خطوط مسافری متفاوت است. اداره بندر جبلالطارق شمار کشتیهای عبوری از تنگه را حدود ۶۰ هزار فروند در سال اعلام میکند. برخی برآوردهای گستردهتر که کشتیهای مسافری و ترددهای محلی را نیز در نظر میگیرند، رقمی نزدیک به ۱۰۰ هزار شناور در سال ارائه میدهند.
حتی بر مبنای رقم محافظهکارانه ۶۰ هزار کشتی، بهطور متوسط روزانه بیش از ۱۶۰ شناور از این مسیر میگذرند. در روزهای پرتردد، با احتساب کشتیهای محلی و خطوط مسافری، تعداد عبورها میتواند به چندصد شناور برسد.
این تراکم، جبلالطارق را به یکی از حساسترین مناطق مدیریت ترافیک دریایی تبدیل کرده است. کشتیهای عبوری باید با سامانههای کنترل ترافیک دریایی مستقر در اسپانیا و مراکش ارتباط داشته باشند تا خطر برخورد در مسیرهای رفتوبرگشت کاهش یابد.
بخش مهمی از نفت خام، فرآوردههای نفتی و گاز طبیعی مایع مورد نیاز کشورهای مدیترانهای از جبلالطارق عبور میکند. نفتکشهایی که محموله خود را از غرب آفریقا، آمریکای شمالی، آمریکای لاتین و شمال اروپا به پالایشگاههای مدیترانه میرسانند، ناگزیر از گذر از این تنگه هستند.
در مسیر عکس نیز فرآوردههای تولیدشده در پالایشگاههای اسپانیا، ایتالیا، فرانسه، یونان، ترکیه و شمال آفریقا از همین گذرگاه راهی بازارهای اقیانوس اطلس میشوند.
جبلالطارق فقط مسیر انتقال انرژی نیست؛ یکی از مراکز مهم سوخترسانی به کشتیها نیز در کنار آن شکل گرفته است. بندر جبلالطارق خود را بزرگترین مرکز بانکرینگ یا سوخترسانی دریایی در مدیترانه معرفی میکند. کشتیها بدون انحراف چشمگیر از مسیر اصلی میتوانند در این منطقه سوخت، آب، آذوقه، قطعات یدکی و خدمات تعمیراتی دریافت کنند.
همین موقعیت، عبور کشتیها را به یک صنعت بزرگ خدمات دریایی تبدیل کرده است. درآمد منطقه فقط از پهلوگیری کشتیها به دست نمیآید؛ سوخترسانی، تعمیرات، تغییر خدمه، خدمات بندری، بیمه و پشتیبانی فنی نیز بخشی از اقتصاد دریایی آن را تشکیل میدهند.
در دو سوی تنگه، دو مجموعه بندری بزرگ برای جذب تجارت دریایی رقابت میکنند. بندر الجزیره در اسپانیا یکی از مهمترین بنادر کانتینری و انرژی اروپا است و در سوی دیگر، بندر طنجه مد مراکش طی سالهای اخیر به یکی از بزرگترین مراکز ترانزیت کانتینری جهان تبدیل شده است.
طنجه مد در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۴۲ میلیون تن کالا و حدود ۱۰.۲ میلیون کانتینر استاندارد را جابهجا کرد. بندر الجزیره نیز در همان سال نزدیک به ۱۰۳.۶ میلیون تن کالا و حدود ۴.۷ میلیون کانتینر را مدیریت کرد.
رشد طنجه مد نشان میدهد مراکش چگونه موقعیت جغرافیایی خود را به یک مزیت صنعتی تبدیل کرده است. این بندر فقط محل تخلیه و بارگیری کانتینر نیست؛ صدها شرکت فعال در صنایع خودروسازی، هوافضا، نساجی، غذا و لجستیک در مناطق صنعتی پیرامون آن مستقر شدهاند.
رقابت الجزیره و طنجه مد، رقابت دو بندر معمولی نیست. هر دو مجموعه میخواهند سهم بیشتری از بار عبوری میان آسیا، اروپا، آفریقا و آمریکا را جذب کنند. به همین دلیل، افزایش ظرفیت کانتینری،سوخترسانی دریایی و اتصال به شبکه ریلی و جادهای در دو سوی تنگه ادامه دارد.
یکی از جذابترین ویژگیهای جبلالطارق، حرکت آب در دو جهت متفاوت است. آب اقیانوس اطلس در سطح وارد مدیترانه میشود؛ درحالیکه آب شورتر و سنگینتر مدیترانه از لایههای عمیقتر به سوی اقیانوس حرکت میکند.
مدیترانه به دلیل تبخیر بالا، بیشتر از آنچه از رودخانهها و بارندگی دریافت میکند، آب از دست میدهد. جریان سطحی اقیانوس اطلس این کسری را جبران میکند. در مقابل، آب شور مدیترانه در عمق از تنگه خارج میشود.
ترکیب جریانهای مخالف، بادهای شدید و ترافیک متراکم، ناوبری در این منطقه را پیچیده میکند. همین شرایط به اهمیت سامانههای راداری، هدایت دریایی و هماهنگی میان مراکز کنترل ترافیک اسپانیا و مراکش افزوده است.
نام جبلالطارق از عبارت عربی «جبل طارق» به معنای کوه طارق گرفته شده است. این نام به طارق بن زیاد، فرماندهای بازمیگردد که در سال ۷۱۱ میلادی از شمال آفریقا عبور کرد و نیروهای خود را در این منطقه مستقر ساخت.
اما داستان سیاسی جبلالطارق در قرن هجدهم تغییر کرد. بریتانیا در سال ۱۷۰۴ کنترل این منطقه را در جریان جنگ جانشینی اسپانیا به دست گرفت و حاکمیت آن با پیمان اوترخت در سال ۱۷۱۳ تثبیت شد.
امروز جبلالطارق یکی از سرزمینهای فرادریایی بریتانیا است. لندن مسئولیت دفاع و سیاست خارجی آن را بر عهده دارد و اسپانیا همچنان بر مالکیت این منطقه ادعا دارد. ساکنان جبلالطارق نیز در همهپرسیهای برگزارشده با انتقال حاکمیت به اسپانیا مخالفت کردهاند.
این اختلاف، جبلالطارق را به یکی از معدود مناطق اروپا تبدیل کرده که در آن حاکمیت سرزمینی، عضویت در اتحادیه اروپا، کنترل مرزها و امنیت دریایی به یکدیگر گره خوردهاند.
جبلالطارق برای بریتانیا فقط یک بندر تجاری نیست. موقعیت آن امکان نظارت بر ورودی غربی مدیترانه و تحرکات دریایی میان اقیانوس اطلس، شمال آفریقا و جنوب اروپا را فراهم میکند.
نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا از تأسیسات این منطقه برای پشتیبانی، سوختگیری و توقف کشتیها استفاده میکند. زیردریاییهای بریتانیایی و متحدان ناتو نیز گاه در این بندر پهلو میگیرند.
ترکیب پایگاه نظامی، بندر سوخترسانی و مسیر پرتراکم تجاری، جبلالطارق را به نقطهای تبدیل کرده است که هر حادثه امنیتی در آن میتواند بهسرعت از یک مسئله محلی به بحرانی بینالمللی تبدیل شود.
کشتیهای گرفتار اختلال طولانی در جبلالطارق، مسیر جایگزین کوتاه و مستقیمی در اختیار ندارند. راه دیگر برای برقراری ارتباط دریایی میان مدیترانه و اقیانوس اطلس، دورزدن مسیرهای بسیار طولانی یا انتقال بار از مسیرهای زمینی و ریلی است؛ گزینههایی که ظرفیت محدودی دارند و هزینه حمل را بهشدت افزایش میدهند.
با این حال، ایجاد اختلال کامل در تنگه کار سادهای نیست. عرض ۱۴ کیلومتری آن به معنای وجود یک کانال باریک واحد نیست و آبراه میان قلمروها و حوزههای دریایی چند بازیگر قرار گرفته است. اسپانیا، مراکش و بریتانیا نیز هر یک در پایش و تأمین امنیت منطقه نقش دارند.
جبلالطارق را باید فراتر از یک تنگه دید. این باریکه ۱۴ کیلومتری محل تلاقی تجارت، انرژی، رقابت بندری، مناقشه سرزمینی و قدرت نظامی است؛ دروازهای کوچک که بخش بزرگی از اقتصاد مدیترانه برای اتصال به جهان به بازماندن آن وابسته است.
اهمیت جبلالطارق فقط به عرض اندک آن محدود نمیشود. سه قاره اروپا، آفریقا و آسیا از طریق مسیرهای دریایی متصل به این تنگه با یکدیگر تجارت میکنند و چند بندر بزرگ جهان در دو سوی آن شکل گرفتهاند. جبلالطارق همزمان یک گلوگاه کشتیرانی، مرکز سوخترسانی، منطقه نظامی و یکی از پیچیدهترین نقاط سیاسی اروپا است.
باریکه ۱۴ کیلومتری جهان
فاصله میان دو ساحل اروپا و آفریقا در باریکترین بخش تنگه حدود ۱۴ کیلومتر است. طول مسیر اصلی تنگه نزدیک به ۶۰ کیلومتر برآورد میشود و عمق آن در بخشهای مختلف تفاوت زیادی دارد؛ بهطوریکه در برخی نقاط از حدود ۳۰۰ متر فراتر میرود و در بخشهای عمیقتر به بیش از ۹۰۰ متر میرسد.
این گذرگاه، دریای مدیترانه را به اقیانوس اطلس متصل میکند. در شمال آن خاک اسپانیا و منطقه جبلالطارق قرار دارد و در جنوب، سواحل مراکش و شهر طنجه دیده میشود.
موقعیت جغرافیایی تنگه باعث شده است کشتیها در محدودهای کوچک و پرتراکم حرکت کنند. نفتکشها، کشتیهای کانتینربر، فلهبرها، شناورهای نظامی، قایقهای ماهیگیری و خطوط مسافری میان اسپانیا و شمال آفریقا تقریباً بهصورت همزمان از این محدوده استفاده میکنند.
عبور دهها هزار کشتی در سال
آمارهای منتشرشده درباره تعداد شناورهای عبوری، بسته به محاسبه کشتیهای تجاری، محلی و خطوط مسافری متفاوت است. اداره بندر جبلالطارق شمار کشتیهای عبوری از تنگه را حدود ۶۰ هزار فروند در سال اعلام میکند. برخی برآوردهای گستردهتر که کشتیهای مسافری و ترددهای محلی را نیز در نظر میگیرند، رقمی نزدیک به ۱۰۰ هزار شناور در سال ارائه میدهند.
حتی بر مبنای رقم محافظهکارانه ۶۰ هزار کشتی، بهطور متوسط روزانه بیش از ۱۶۰ شناور از این مسیر میگذرند. در روزهای پرتردد، با احتساب کشتیهای محلی و خطوط مسافری، تعداد عبورها میتواند به چندصد شناور برسد.
این تراکم، جبلالطارق را به یکی از حساسترین مناطق مدیریت ترافیک دریایی تبدیل کرده است. کشتیهای عبوری باید با سامانههای کنترل ترافیک دریایی مستقر در اسپانیا و مراکش ارتباط داشته باشند تا خطر برخورد در مسیرهای رفتوبرگشت کاهش یابد.
شاهراه نفت و گاز مدیترانه
بخش مهمی از نفت خام، فرآوردههای نفتی و گاز طبیعی مایع مورد نیاز کشورهای مدیترانهای از جبلالطارق عبور میکند. نفتکشهایی که محموله خود را از غرب آفریقا، آمریکای شمالی، آمریکای لاتین و شمال اروپا به پالایشگاههای مدیترانه میرسانند، ناگزیر از گذر از این تنگه هستند.
در مسیر عکس نیز فرآوردههای تولیدشده در پالایشگاههای اسپانیا، ایتالیا، فرانسه، یونان، ترکیه و شمال آفریقا از همین گذرگاه راهی بازارهای اقیانوس اطلس میشوند.
جبلالطارق فقط مسیر انتقال انرژی نیست؛ یکی از مراکز مهم سوخترسانی به کشتیها نیز در کنار آن شکل گرفته است. بندر جبلالطارق خود را بزرگترین مرکز بانکرینگ یا سوخترسانی دریایی در مدیترانه معرفی میکند. کشتیها بدون انحراف چشمگیر از مسیر اصلی میتوانند در این منطقه سوخت، آب، آذوقه، قطعات یدکی و خدمات تعمیراتی دریافت کنند.
همین موقعیت، عبور کشتیها را به یک صنعت بزرگ خدمات دریایی تبدیل کرده است. درآمد منطقه فقط از پهلوگیری کشتیها به دست نمیآید؛ سوخترسانی، تعمیرات، تغییر خدمه، خدمات بندری، بیمه و پشتیبانی فنی نیز بخشی از اقتصاد دریایی آن را تشکیل میدهند.
رقابت دو غول بندری
در دو سوی تنگه، دو مجموعه بندری بزرگ برای جذب تجارت دریایی رقابت میکنند. بندر الجزیره در اسپانیا یکی از مهمترین بنادر کانتینری و انرژی اروپا است و در سوی دیگر، بندر طنجه مد مراکش طی سالهای اخیر به یکی از بزرگترین مراکز ترانزیت کانتینری جهان تبدیل شده است.
طنجه مد در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۴۲ میلیون تن کالا و حدود ۱۰.۲ میلیون کانتینر استاندارد را جابهجا کرد. بندر الجزیره نیز در همان سال نزدیک به ۱۰۳.۶ میلیون تن کالا و حدود ۴.۷ میلیون کانتینر را مدیریت کرد.
رشد طنجه مد نشان میدهد مراکش چگونه موقعیت جغرافیایی خود را به یک مزیت صنعتی تبدیل کرده است. این بندر فقط محل تخلیه و بارگیری کانتینر نیست؛ صدها شرکت فعال در صنایع خودروسازی، هوافضا، نساجی، غذا و لجستیک در مناطق صنعتی پیرامون آن مستقر شدهاند.
رقابت الجزیره و طنجه مد، رقابت دو بندر معمولی نیست. هر دو مجموعه میخواهند سهم بیشتری از بار عبوری میان آسیا، اروپا، آفریقا و آمریکا را جذب کنند. به همین دلیل، افزایش ظرفیت کانتینری،سوخترسانی دریایی و اتصال به شبکه ریلی و جادهای در دو سوی تنگه ادامه دارد.
دریایی با دو جریان مخالف
یکی از جذابترین ویژگیهای جبلالطارق، حرکت آب در دو جهت متفاوت است. آب اقیانوس اطلس در سطح وارد مدیترانه میشود؛ درحالیکه آب شورتر و سنگینتر مدیترانه از لایههای عمیقتر به سوی اقیانوس حرکت میکند.
مدیترانه به دلیل تبخیر بالا، بیشتر از آنچه از رودخانهها و بارندگی دریافت میکند، آب از دست میدهد. جریان سطحی اقیانوس اطلس این کسری را جبران میکند. در مقابل، آب شور مدیترانه در عمق از تنگه خارج میشود.
ترکیب جریانهای مخالف، بادهای شدید و ترافیک متراکم، ناوبری در این منطقه را پیچیده میکند. همین شرایط به اهمیت سامانههای راداری، هدایت دریایی و هماهنگی میان مراکز کنترل ترافیک اسپانیا و مراکش افزوده است.
سرزمینی بریتانیایی در خاک اروپا
نام جبلالطارق از عبارت عربی «جبل طارق» به معنای کوه طارق گرفته شده است. این نام به طارق بن زیاد، فرماندهای بازمیگردد که در سال ۷۱۱ میلادی از شمال آفریقا عبور کرد و نیروهای خود را در این منطقه مستقر ساخت.
اما داستان سیاسی جبلالطارق در قرن هجدهم تغییر کرد. بریتانیا در سال ۱۷۰۴ کنترل این منطقه را در جریان جنگ جانشینی اسپانیا به دست گرفت و حاکمیت آن با پیمان اوترخت در سال ۱۷۱۳ تثبیت شد.
امروز جبلالطارق یکی از سرزمینهای فرادریایی بریتانیا است. لندن مسئولیت دفاع و سیاست خارجی آن را بر عهده دارد و اسپانیا همچنان بر مالکیت این منطقه ادعا دارد. ساکنان جبلالطارق نیز در همهپرسیهای برگزارشده با انتقال حاکمیت به اسپانیا مخالفت کردهاند.
این اختلاف، جبلالطارق را به یکی از معدود مناطق اروپا تبدیل کرده که در آن حاکمیت سرزمینی، عضویت در اتحادیه اروپا، کنترل مرزها و امنیت دریایی به یکدیگر گره خوردهاند.
پایگاه نظامی کنار مسیر تجارت
جبلالطارق برای بریتانیا فقط یک بندر تجاری نیست. موقعیت آن امکان نظارت بر ورودی غربی مدیترانه و تحرکات دریایی میان اقیانوس اطلس، شمال آفریقا و جنوب اروپا را فراهم میکند.
نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا از تأسیسات این منطقه برای پشتیبانی، سوختگیری و توقف کشتیها استفاده میکند. زیردریاییهای بریتانیایی و متحدان ناتو نیز گاه در این بندر پهلو میگیرند.
ترکیب پایگاه نظامی، بندر سوخترسانی و مسیر پرتراکم تجاری، جبلالطارق را به نقطهای تبدیل کرده است که هر حادثه امنیتی در آن میتواند بهسرعت از یک مسئله محلی به بحرانی بینالمللی تبدیل شود.
گلوگاهی بدون جایگزین کوتاه
کشتیهای گرفتار اختلال طولانی در جبلالطارق، مسیر جایگزین کوتاه و مستقیمی در اختیار ندارند. راه دیگر برای برقراری ارتباط دریایی میان مدیترانه و اقیانوس اطلس، دورزدن مسیرهای بسیار طولانی یا انتقال بار از مسیرهای زمینی و ریلی است؛ گزینههایی که ظرفیت محدودی دارند و هزینه حمل را بهشدت افزایش میدهند.
با این حال، ایجاد اختلال کامل در تنگه کار سادهای نیست. عرض ۱۴ کیلومتری آن به معنای وجود یک کانال باریک واحد نیست و آبراه میان قلمروها و حوزههای دریایی چند بازیگر قرار گرفته است. اسپانیا، مراکش و بریتانیا نیز هر یک در پایش و تأمین امنیت منطقه نقش دارند.
جبلالطارق را باید فراتر از یک تنگه دید. این باریکه ۱۴ کیلومتری محل تلاقی تجارت، انرژی، رقابت بندری، مناقشه سرزمینی و قدرت نظامی است؛ دروازهای کوچک که بخش بزرگی از اقتصاد مدیترانه برای اتصال به جهان به بازماندن آن وابسته است.
يکشنبه ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۴:۰۴
کد مطلب: 49290