از مهار گروههای مسلح تا قراردادهای نفتی
آمریکا برای دولت جدید عراق خط و نشان کشید
میز نفت - نخست وزیر جدید عراق در نخستین سفر رسمی خود به واشنگتن، با فهرستی از مطالبات آمریکا روبهرو خواهد شد؛ از خلع سلاح گروههای مسلح و کاهش نفوذ ایران گرفته تا گسترش حضور شرکتهای آمریکایی در پروژههای انرژی و زیرساختی. در مقابل، بغداد تلاش میکند ضمن حفظ روابط با تهران، سرمایهگذاری خارجی را جذب کرده و عراق را از میدان رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای به کشوری با سیاست خارجی متوازن تبدیل کند.
به گزارش میز نفت، نخست وزیر جدید عراق، علی الزیدی، روز ۱۴ ژوئیه راهی واشنگتن میشود تا با دونالد ترامپ دیدار کند. این سفر تنها چند روز پس از سالروز استقلال آمریکا انجام میشود و انتظار میرود ترامپ در این دیدار بر ضرورت استقلال عراق از نفوذ ایران تأکید کند. اما پرسش اصلی این است که آیا واشنگتن حاضر است عراقی را بپذیرد که نه تنها از ایران، بلکه از آمریکا نیز مستقل باشد؟
همزمان با انتشار متن تفاهم ۱۴ بندی آمریکا و ایران، روزنامه العربی الجدید گزارش داد واشنگتن مجموعهای از شروط سیاسی، اقتصادی و امنیتی را به بغداد ارائه کرده است. بر اساس این گزارش، دولت عراق برای حفظ حمایت آمریکا و جلوگیری از اعمال تحریمهای سنگین باید این شروط را بپذیرد. به این ترتیب، در حالی که واشنگتن به دنبال کاهش بخشی از تحریمهای ایران است، همزمان بغداد را به اعمال تحریم تهدید میکند.
خلاصه خواستههای آمریکا روشن است. خلع سلاح گروههای مسلح نزدیک به ایران، اعطای اولویت به شرکتهای آمریکایی در پروژهها و قراردادهای بزرگ عراق و جلوگیری از استفاده از خاک این کشور برای حمله به دیگر کشورهای منطقه.
با این حال، نویسنده معتقد است آمریکا سالها عراق را تنها از دریچه مبارزه با تروریسم، مقابله با ایران و مسائل امنیتی دیده است. موضوعاتی که هرچند مهم هستند، اما تمام ظرفیت روابط دو کشور را نشان نمیدهند. از نگاه او، بغداد و واشنگتن اکنون این فرصت را دارند که روابط خود را بر پایه توسعه اقتصادی، امنیت انرژی و ثبات منطقهای بازتعریف کنند.
علی الزیدی، بازرگان ۴۰ سالهای که پیش از نخست وزیری هیچ سابقه دولتی نداشت، در ۱۴ مه ۲۰۲۶ سوگند یاد کرد. او پس از انتخابات نوامبر ۲۰۲۵ و ماهها بن بست سیاسی، با حمایت «چارچوب هماهنگی» به عنوان نخست وزیر معرفی شد و نماد نسل سوم سیاستمداران عراق به شمار میرود.
در دوران بن بست سیاسی، آمریکا پرداخت بخشی از درآمدهای نفتی عراق را متوقف کرد، همکاریهای امنیتی با بغداد را به حالت تعلیق درآورد و همکاری با برخی نهادهای امنیتی عراق را نیز کاهش داد. وزیر خزانهداری آمریکا، هشدار داده بود افرادی که از خشونت گروههای مسلح حمایت کنند، پاسخگو خواهند بود. اندکی بعد، الزیدی به عنوان نخست وزیر معرفی شد و ترامپ نیز با استقبال از این انتخاب، آن را آغاز «فصلی جدید» در روابط دو کشور توصیف و از او برای سفر به واشنگتن دعوت کرد.
الزیدی وعده داده است عراق را به کشوری «متعادل در روابط منطقهای و بینالمللی» تبدیل کند. با این حال، هنوز مشخص نیست واشنگتن به دنبال ایجاد توازن در سیاست خارجی بغداد است یا انتظار دارد عراق در نهایت در اردوگاه آمریکا قرار گیرد.
سفر الزیدی به واشنگتن نخستین سفر رسمی خارجی او در مقام نخست وزیر است. او علاوه بر دیدار با مقامهای دولت آمریکا، با اعضای کنگره نیز گفتوگو خواهد کرد. محور اصلی مذاکرات شامل همکاریهای امنیتی و اقتصادی، تقویت انحصار دولت بر سلاح، خلع سلاح و ادغام گروههای مسلح در ساختار رسمی کشور و همچنین جذب سرمایهگذاری آمریکا، به ویژه در بخش انرژی و زیرساختها خواهد بود. شماری از فعالان اقتصادی عراق نیز او را در این سفر همراهی میکنند.
نگاه سنتی واشنگتن به عراق بر سه محور اصلی استوار بوده است. مهار نفوذ ایران، حفاظت از نیروها و منافع آمریکا و حفظ ثباتی که اهداف گستردهتر منطقهای ایالات متحده، از جمله سیاست فشار حداکثری علیه ایران و حمایت از اسرائیل را تأمین کند.
یکی از مهمترین نگرانیهای آمریکا، گروههای مسلح وابسته به ایران و نیروهای بسیج مردمی عراق است. این گروهها همچنان خارج از کنترل کامل دولت فعالیت میکنند، توان نظامی مستقل دارند، بر بخشهایی از اقتصاد مسلط هستند، نفوذ سیاسی گستردهای دارند و در سالهای گذشته بارها نیروها و منافع آمریکا را هدف قرار دادهاند.
واشنگتن از دولت عراق میخواهد اعضای این گروهها را از نهادهای دولتی کنار بگذارد، دسترسی آنها به بودجه عمومی و حقوق دولتی را قطع کند و روند واقعی خلع سلاح یا ادغام آنها در نیروهای رسمی کشور را اجرا کند. دونالد ترامپ نیز بارها تأکید کرده دولت عراق باید «از تروریسم آزاد» باشد.
با این حال نویسنده هشدار میدهد آمریکا نباید تجربه سال ۲۰۰۳ را فراموش کند؛ زمانی که ارتش عراق را منحل کرد و حدود ۴۰۰ هزار نیروی مسلح را یکباره از کار برکنار ساخت. بسیاری از همین نیروها بعدها به مقاومت مسلحانه علیه آمریکا پیوستند. به اعتقاد نویسنده، اگر قرار است گروههای مسلح خلع سلاح شوند، باید برنامهای هوشمندانه برای خلع سلاح، بازگشت به زندگی عادی و ادغام آنها در ساختارهای رسمی اجرا شود تا اعضا بتوانند در پلیس، ارتش یا حتی احزاب سیاسی فعالیت کنند و بخشی از داراییهای اقتصادی خود را نیز حفظ کنند.
از نگاه آمریکا، شبکههای پولشویی، منابع مالی گروههای مسلح و فساد گسترده، فضای سرمایهگذاری در عراق را تضعیف کرده است.
برخی ارتباطات اقتصادی گذشته علی الزیدی نیز مورد توجه قرار گرفته است. از جمله بانک اسلامی الجنوب که پیشتر به دلیل پروندههای مرتبط با پولشویی از سوی بانک مرکزی عراق از انجام معاملات دلاری محروم شد. با این حال، آمریکا تاکنون نه الزیدی و نه این بانک را تحریم نکرده است.
دولت علی الزیدی در شرایطی کار خود را آغاز کرده که با مشکلات داخلی، فشارهای اقتصادی و ضرورت ایجاد توازن میان قدرتهای خارجی روبهرو است. او باید همزمان اصلاحات وعده داده شده را اجرا کند و از ورود کشور به بحرانهای تازه جلوگیری کند.
اقتصاد عراق همچنان وابستگی شدیدی به درآمدهای نفتی دارد. کسری بودجه، بدنه بزرگ و پرهزینه دولت، کمبود زیرساختها و اختلالهای دورهای در صادرات نفت از مهمترین مشکلات این کشور به شمار میروند.
الزیدی وعده داده اصلاحات گسترده اقتصادی و مالی را اجرا کند و معتقد است کاهش نفوذ اقتصادی گروههای مسلح، راه را برای ورود سرمایهگذاران خارجی، به ویژه شرکتهای آمریکایی، در حوزه انرژی، زیرساخت و صنایع مختلف هموار خواهد کرد.
یکی از مهمترین برنامههای بغداد، تبدیل عراق به حلقه اتصال کشورهای خلیج فارس، ترکیه و سایر کشورهای منطقه است. پروژه «جاده توسعه» که شامل احداث بنادر، خطوط ریلی، جادهها و مناطق صنعتی است، میتواند عراق را به یکی از مهمترین کریدورهای تجاری خاورمیانه تبدیل کند. از نگاه نویسنده، چنین پروژههایی علاوه بر رونق اقتصادی، ثبات سیاسی بیشتری نیز ایجاد میکنند، زیرا کشورهایی که منافع اقتصادی مشترک دارند، کمتر وارد درگیری میشوند.
یکی از مهمترین وعدههای الزیدی، قرار گرفتن همه سلاحها تحت کنترل دولت است.
برخی گروههای مسلح مانند «عصائب اهل الحق» و «کتائب امام علی» آمادگی خود را برای اقداماتی محدود، از جمله قرار دادن سلاحها تحت نظارت دولت یا فاصله گرفتن از ساختار حشد الشعبی اعلام کردهاند.
اما گروههای قدرتمندتری مانند «کتائب حزبالله» همچنان با این روند مخالفت کرده یا برای اجرای آن شروطی تعیین کردهاند. به همین دلیل، نویسنده معتقد است تا زمانی که نیروهای آمریکایی طبق برنامه در سپتامبر از عراق خارج نشوند، پیشرفت قابل توجهی در این زمینه حاصل نخواهد شد.
در همین حال، ایران نیز نسبت به هرگونه تغییر در ساختار «محور مقاومت» و حشد الشعبی هشدار داده و این موضوع را از خطوط قرمز خود دانسته است.
دولت الزیدی هنوز به طور کامل شکل نگرفته و وزارتخانههای مهمی مانند دفاع و کشور همچنان بدون وزیر هستند.
او برای اداره کشور به حمایت «چارچوب هماهنگی» متکی است و باید مراقب باشد اصلاحات، به شکافهای سیاسی یا درگیری داخلی منجر نشود. گروههای مسلح علاوه بر نقش نظامی، در پارلمان کرسی دارند و شبکههای اقتصادی گستردهای را نیز اداره میکنند.
یکی از دشوارترین مأموریتهای نخست وزیر عراق، حفظ تعادل میان تهران و واشنگتن است.
از یک سو، آمریکا خواستار محدود شدن فعالیت گروههای نزدیک به ایران است و از سوی دیگر، بغداد نمیتواند روابط گسترده سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود با تهران را نادیده بگیرد. همچنین دولت عراق تلاش میکند مانع سرایت تنشهای منطقهای به داخل کشور شود.
بیشتر جریانهای سیاسی عراق معتقدند کشورشان نباید به میدان رقابت قدرتهای خارجی تبدیل شود. به همین دلیل، انتظار میرود الزیدی در دیدار با ترامپ بر ضرورت حفظ روابط سازنده با همه شرکای بینالمللی، بدون وابستگی به هیچ قدرتی، تأکید کند.
نویسنده میگوید این رویکرد نه تنها ضد آمریکا نیست، بلکه با یکی از اهداف اعلام شده واشنگتن در زمان حمله سال ۲۰۰۳، یعنی تشکیل عراقی مستقل و دارای حاکمیت، همخوانی دارد.
مقامهای عراقی همچنین بر سه اصل تأکید دارند. هیچ عملیات نظامی بدون مجوز دولت عراق نباید در این کشور انجام شود. خاک عراق نباید به محل تشدید تنشهای منطقهای تبدیل شود. همچنین بغداد باید به عنوان کشوری مستقل شناخته شود، نه میدان رقابت میان آمریکا و ایران.
به همین دلیل، دولت عراق ممکن است پیشنهاد ایجاد سازوکاری موسوم به «کلید دوگانه» را مطرح کند؛ سازوکاری که بر اساس آن هرگونه عملیات نظامی آمریکا از خاک عراق تنها با موافقت رسمی دولت بغداد امکانپذیر باشد.
با وجود اختلافها، دو کشور همچنان زمینههای گستردهای برای همکاری دارند. از نگاه نویسنده، علی الزیدی شخصیتی است که هم در تهران و هم در واشنگتن تا حدی مورد پذیرش قرار گرفته و همین موضوع میتواند فرصت مناسبی برای آغاز فصل تازهای در روابط دو کشور باشد.
دولت عراق همچنین خواهان آن است که خاک این کشور برای حمله به همسایگان، از جمله عربستان سعودی، مورد استفاده قرار نگیرد و در مقابل نیز نهادهای دولتی عراق هدف حملات تلافیجویانه گروههای مسلح قرار نگیرند.
از نگاه نویسنده، بغداد از حمایت فنی آمریکا یا سازمان ملل برای اجرای برنامه خلع سلاح، انحلال و ادغام گروههای مسلح استقبال خواهد کرد.
بدون تردید ایران حساسترین موضوع گفتوگوهای بغداد و واشنگتن خواهد بود.آمریکا همچنان نگران نفوذ گروههای نزدیک به ایران در ساختار سیاسی و امنیتی عراق است و انتظار دارد دولت بغداد کنترل کامل سلاح را در اختیار بگیرد، بر عملکرد گروههای مسلح نظارت بیشتری اعمال کند و امنیت نیروها و منافع آمریکا را تضمین کند.
اما نویسنده تأکید میکند دولت عراق با واقعیتهایی روبهرو است که در واشنگتن کمتر مورد توجه قرار میگیرد. عراق صدها کیلومتر مرز مشترک با ایران دارد، روابط اقتصادی و اجتماعی عمیقی میان دو کشور برقرار است و بسیاری از جریانهای سیاسی عراق نیز ارتباط نزدیکی با تهران دارند.
به همین دلیل، سیاستهایی که از نگاه واشنگتن ساده به نظر میرسند، در بغداد بسیار پیچیده هستند. نفوذ در عراق بیش از آنکه با فشار و اجبار به دست آید، از طریق ایجاد منافع مشترک، احترام به توازنهای داخلی و همکاری امکانپذیر است.
نویسنده یادآور میشود عراق تنها حوزه نفوذ ایران نیست، بلکه برای تهران میتواند یک تهدید بالقوه نیز باشد. با توجه به جایگاه جدید ایران پس از تفاهم با آمریکا، شناخت نگرانیهای تهران درباره عراق اهمیت زیادی دارد تا سیاستی مبتنی بر تقابل صفر و صدی، ثبات عراق را از بین نبرد و درباره اهداف واقعی آمریکا تردید ایجاد نکند.
اقتصاد عراق همچنان در بخش انرژی به ایران وابسته است، به ویژه در زمینه واردات گاز طبیعی.
هرچند واردات برق از ایران در مارس ۲۰۲۶ متوقف شد و واردات گاز نیز به حالت تعلیق درآمد، اما اگر بغداد بخواهد دوباره این واردات را از سر بگیرد، ناچار خواهد بود از آمریکا معافیت تحریمی دریافت کند یا واشنگتن در اجرای تحریمها انعطاف بیشتری نشان دهد.
نویسنده با اشاره به موقعیت جغرافیایی عراق مینویسد، همانطور که آمریکا نمیتواند ارتباط خود را با مکزیک قطع کند، عراق نیز قادر نیست ایران را نادیده بگیرد.
همچنین بغداد امیدوار است شرکتهای آمریکایی در توسعه میدانهای نفت و گاز، پروژههای زیرساختی و بخش خصوصی عراق سرمایهگذاری بیشتری انجام دهند.
حضور هیأت بزرگی از فعالان اقتصادی عراق در سفر الزیدی نیز نشاندهنده تمرکز دولت جدید بر همکاریهای اقتصادی است.
الزیدی در اواخر ژوئن اعلام کرد: «شرکتهای آمریکایی در صورت تمایل به فعالیت در عراق، بالاترین اولویت را خواهند داشت» و همچنین تأکید کرد که «روابط عراق و آمریکا از همکاری نظامی به همکاری اقتصادی تغییر خواهد کرد.»
به اعتقاد نویسنده، این سخنان برای ترامپ بسیار خوشایند خواهد بود، زیرا میتواند آن را به ایجاد فرصتهای شغلی در آمریکا پیوند بزند و بخشی از نارضایتی افکار عمومی از حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران را کاهش دهد.
علی الزیدی با مأموریتی بسیار دشوار روبهرو است. فشار ایران برای جلوگیری از تغییرات سریع در وضعیت گروههای مسلح، از یک سو، و انتظار آمریکا برای مشاهده پیشرفت ملموس در مهار این گروهها، از سوی دیگر، فضای مانور او را محدود کرده است.
نفوذ اقتصادی و سیاسی گسترده گروههای مسلح باعث میشود خلع سلاح کامل آنها در کوتاهمدت واقعبینانه نباشد و احتمالاً تنها اصلاحات تدریجی و محدود امکانپذیر خواهد بود.
نویسنده در پایان تأکید میکند آینده همکاری عراق و آمریکا تا حد زیادی به روند مذاکرات واشنگتن و تهران در دوره آتشبس ۶۰ روزه بستگی دارد. اگر دولت ترامپ احساس کند این مذاکرات به نتیجه مطلوب نمیرسد، ممکن است از بغداد بخواهد از اقدام نظامی دوباره آمریکا و اسرائیل علیه ایران حمایت کند؛ اقدامی که میتواند برنامههای اصلاحی دولت عراق را با شکست مواجه سازد، اهداف آمریکا در خاورمیانه را تضعیف کند و فرصت بیشتری برای قدرتهایی مانند چین فراهم آورد تا با ارائه ثبات، احترام و همکاری اقتصادی، نفوذ خود را در عراق گسترش دهند.
منبع: جیمز دورسو، اوراسیا ریویو
همزمان با انتشار متن تفاهم ۱۴ بندی آمریکا و ایران، روزنامه العربی الجدید گزارش داد واشنگتن مجموعهای از شروط سیاسی، اقتصادی و امنیتی را به بغداد ارائه کرده است. بر اساس این گزارش، دولت عراق برای حفظ حمایت آمریکا و جلوگیری از اعمال تحریمهای سنگین باید این شروط را بپذیرد. به این ترتیب، در حالی که واشنگتن به دنبال کاهش بخشی از تحریمهای ایران است، همزمان بغداد را به اعمال تحریم تهدید میکند.
مهمترین مطالبات واشنگتن از بغداد
خلاصه خواستههای آمریکا روشن است. خلع سلاح گروههای مسلح نزدیک به ایران، اعطای اولویت به شرکتهای آمریکایی در پروژهها و قراردادهای بزرگ عراق و جلوگیری از استفاده از خاک این کشور برای حمله به دیگر کشورهای منطقه.
با این حال، نویسنده معتقد است آمریکا سالها عراق را تنها از دریچه مبارزه با تروریسم، مقابله با ایران و مسائل امنیتی دیده است. موضوعاتی که هرچند مهم هستند، اما تمام ظرفیت روابط دو کشور را نشان نمیدهند. از نگاه او، بغداد و واشنگتن اکنون این فرصت را دارند که روابط خود را بر پایه توسعه اقتصادی، امنیت انرژی و ثبات منطقهای بازتعریف کنند.
ظهور نسل جدید سیاستمداران عراق
علی الزیدی، بازرگان ۴۰ سالهای که پیش از نخست وزیری هیچ سابقه دولتی نداشت، در ۱۴ مه ۲۰۲۶ سوگند یاد کرد. او پس از انتخابات نوامبر ۲۰۲۵ و ماهها بن بست سیاسی، با حمایت «چارچوب هماهنگی» به عنوان نخست وزیر معرفی شد و نماد نسل سوم سیاستمداران عراق به شمار میرود.
در دوران بن بست سیاسی، آمریکا پرداخت بخشی از درآمدهای نفتی عراق را متوقف کرد، همکاریهای امنیتی با بغداد را به حالت تعلیق درآورد و همکاری با برخی نهادهای امنیتی عراق را نیز کاهش داد. وزیر خزانهداری آمریکا، هشدار داده بود افرادی که از خشونت گروههای مسلح حمایت کنند، پاسخگو خواهند بود. اندکی بعد، الزیدی به عنوان نخست وزیر معرفی شد و ترامپ نیز با استقبال از این انتخاب، آن را آغاز «فصلی جدید» در روابط دو کشور توصیف و از او برای سفر به واشنگتن دعوت کرد.
محورهای سفر نخست وزیر عراق به آمریکا
الزیدی وعده داده است عراق را به کشوری «متعادل در روابط منطقهای و بینالمللی» تبدیل کند. با این حال، هنوز مشخص نیست واشنگتن به دنبال ایجاد توازن در سیاست خارجی بغداد است یا انتظار دارد عراق در نهایت در اردوگاه آمریکا قرار گیرد.
سفر الزیدی به واشنگتن نخستین سفر رسمی خارجی او در مقام نخست وزیر است. او علاوه بر دیدار با مقامهای دولت آمریکا، با اعضای کنگره نیز گفتوگو خواهد کرد. محور اصلی مذاکرات شامل همکاریهای امنیتی و اقتصادی، تقویت انحصار دولت بر سلاح، خلع سلاح و ادغام گروههای مسلح در ساختار رسمی کشور و همچنین جذب سرمایهگذاری آمریکا، به ویژه در بخش انرژی و زیرساختها خواهد بود. شماری از فعالان اقتصادی عراق نیز او را در این سفر همراهی میکنند.
نگرانیهای اصلی آمریکا
نگاه سنتی واشنگتن به عراق بر سه محور اصلی استوار بوده است. مهار نفوذ ایران، حفاظت از نیروها و منافع آمریکا و حفظ ثباتی که اهداف گستردهتر منطقهای ایالات متحده، از جمله سیاست فشار حداکثری علیه ایران و حمایت از اسرائیل را تأمین کند.
یکی از مهمترین نگرانیهای آمریکا، گروههای مسلح وابسته به ایران و نیروهای بسیج مردمی عراق است. این گروهها همچنان خارج از کنترل کامل دولت فعالیت میکنند، توان نظامی مستقل دارند، بر بخشهایی از اقتصاد مسلط هستند، نفوذ سیاسی گستردهای دارند و در سالهای گذشته بارها نیروها و منافع آمریکا را هدف قرار دادهاند.
واشنگتن از دولت عراق میخواهد اعضای این گروهها را از نهادهای دولتی کنار بگذارد، دسترسی آنها به بودجه عمومی و حقوق دولتی را قطع کند و روند واقعی خلع سلاح یا ادغام آنها در نیروهای رسمی کشور را اجرا کند. دونالد ترامپ نیز بارها تأکید کرده دولت عراق باید «از تروریسم آزاد» باشد.
با این حال نویسنده هشدار میدهد آمریکا نباید تجربه سال ۲۰۰۳ را فراموش کند؛ زمانی که ارتش عراق را منحل کرد و حدود ۴۰۰ هزار نیروی مسلح را یکباره از کار برکنار ساخت. بسیاری از همین نیروها بعدها به مقاومت مسلحانه علیه آمریکا پیوستند. به اعتقاد نویسنده، اگر قرار است گروههای مسلح خلع سلاح شوند، باید برنامهای هوشمندانه برای خلع سلاح، بازگشت به زندگی عادی و ادغام آنها در ساختارهای رسمی اجرا شود تا اعضا بتوانند در پلیس، ارتش یا حتی احزاب سیاسی فعالیت کنند و بخشی از داراییهای اقتصادی خود را نیز حفظ کنند.
اقتصاد و فساد
از نگاه آمریکا، شبکههای پولشویی، منابع مالی گروههای مسلح و فساد گسترده، فضای سرمایهگذاری در عراق را تضعیف کرده است.
برخی ارتباطات اقتصادی گذشته علی الزیدی نیز مورد توجه قرار گرفته است. از جمله بانک اسلامی الجنوب که پیشتر به دلیل پروندههای مرتبط با پولشویی از سوی بانک مرکزی عراق از انجام معاملات دلاری محروم شد. با این حال، آمریکا تاکنون نه الزیدی و نه این بانک را تحریم نکرده است.
دغدغهها و اولویتهای عراق
دولت علی الزیدی در شرایطی کار خود را آغاز کرده که با مشکلات داخلی، فشارهای اقتصادی و ضرورت ایجاد توازن میان قدرتهای خارجی روبهرو است. او باید همزمان اصلاحات وعده داده شده را اجرا کند و از ورود کشور به بحرانهای تازه جلوگیری کند.
اقتصاد عراق همچنان وابستگی شدیدی به درآمدهای نفتی دارد. کسری بودجه، بدنه بزرگ و پرهزینه دولت، کمبود زیرساختها و اختلالهای دورهای در صادرات نفت از مهمترین مشکلات این کشور به شمار میروند.
الزیدی وعده داده اصلاحات گسترده اقتصادی و مالی را اجرا کند و معتقد است کاهش نفوذ اقتصادی گروههای مسلح، راه را برای ورود سرمایهگذاران خارجی، به ویژه شرکتهای آمریکایی، در حوزه انرژی، زیرساخت و صنایع مختلف هموار خواهد کرد.
یکی از مهمترین برنامههای بغداد، تبدیل عراق به حلقه اتصال کشورهای خلیج فارس، ترکیه و سایر کشورهای منطقه است. پروژه «جاده توسعه» که شامل احداث بنادر، خطوط ریلی، جادهها و مناطق صنعتی است، میتواند عراق را به یکی از مهمترین کریدورهای تجاری خاورمیانه تبدیل کند. از نگاه نویسنده، چنین پروژههایی علاوه بر رونق اقتصادی، ثبات سیاسی بیشتری نیز ایجاد میکنند، زیرا کشورهایی که منافع اقتصادی مشترک دارند، کمتر وارد درگیری میشوند.
انحصار سلاح در اختیار دولت
یکی از مهمترین وعدههای الزیدی، قرار گرفتن همه سلاحها تحت کنترل دولت است.
برخی گروههای مسلح مانند «عصائب اهل الحق» و «کتائب امام علی» آمادگی خود را برای اقداماتی محدود، از جمله قرار دادن سلاحها تحت نظارت دولت یا فاصله گرفتن از ساختار حشد الشعبی اعلام کردهاند.
اما گروههای قدرتمندتری مانند «کتائب حزبالله» همچنان با این روند مخالفت کرده یا برای اجرای آن شروطی تعیین کردهاند. به همین دلیل، نویسنده معتقد است تا زمانی که نیروهای آمریکایی طبق برنامه در سپتامبر از عراق خارج نشوند، پیشرفت قابل توجهی در این زمینه حاصل نخواهد شد.
در همین حال، ایران نیز نسبت به هرگونه تغییر در ساختار «محور مقاومت» و حشد الشعبی هشدار داده و این موضوع را از خطوط قرمز خود دانسته است.
دولت الزیدی هنوز به طور کامل شکل نگرفته و وزارتخانههای مهمی مانند دفاع و کشور همچنان بدون وزیر هستند.
او برای اداره کشور به حمایت «چارچوب هماهنگی» متکی است و باید مراقب باشد اصلاحات، به شکافهای سیاسی یا درگیری داخلی منجر نشود. گروههای مسلح علاوه بر نقش نظامی، در پارلمان کرسی دارند و شبکههای اقتصادی گستردهای را نیز اداره میکنند.
موازنه میان ایران و آمریکا
یکی از دشوارترین مأموریتهای نخست وزیر عراق، حفظ تعادل میان تهران و واشنگتن است.
از یک سو، آمریکا خواستار محدود شدن فعالیت گروههای نزدیک به ایران است و از سوی دیگر، بغداد نمیتواند روابط گسترده سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود با تهران را نادیده بگیرد. همچنین دولت عراق تلاش میکند مانع سرایت تنشهای منطقهای به داخل کشور شود.
بیشتر جریانهای سیاسی عراق معتقدند کشورشان نباید به میدان رقابت قدرتهای خارجی تبدیل شود. به همین دلیل، انتظار میرود الزیدی در دیدار با ترامپ بر ضرورت حفظ روابط سازنده با همه شرکای بینالمللی، بدون وابستگی به هیچ قدرتی، تأکید کند.
نویسنده میگوید این رویکرد نه تنها ضد آمریکا نیست، بلکه با یکی از اهداف اعلام شده واشنگتن در زمان حمله سال ۲۰۰۳، یعنی تشکیل عراقی مستقل و دارای حاکمیت، همخوانی دارد.
مقامهای عراقی همچنین بر سه اصل تأکید دارند. هیچ عملیات نظامی بدون مجوز دولت عراق نباید در این کشور انجام شود. خاک عراق نباید به محل تشدید تنشهای منطقهای تبدیل شود. همچنین بغداد باید به عنوان کشوری مستقل شناخته شود، نه میدان رقابت میان آمریکا و ایران.
به همین دلیل، دولت عراق ممکن است پیشنهاد ایجاد سازوکاری موسوم به «کلید دوگانه» را مطرح کند؛ سازوکاری که بر اساس آن هرگونه عملیات نظامی آمریکا از خاک عراق تنها با موافقت رسمی دولت بغداد امکانپذیر باشد.
زمینههای همکاری میان عراق و آمریکا
با وجود اختلافها، دو کشور همچنان زمینههای گستردهای برای همکاری دارند. از نگاه نویسنده، علی الزیدی شخصیتی است که هم در تهران و هم در واشنگتن تا حدی مورد پذیرش قرار گرفته و همین موضوع میتواند فرصت مناسبی برای آغاز فصل تازهای در روابط دو کشور باشد.
دولت عراق همچنین خواهان آن است که خاک این کشور برای حمله به همسایگان، از جمله عربستان سعودی، مورد استفاده قرار نگیرد و در مقابل نیز نهادهای دولتی عراق هدف حملات تلافیجویانه گروههای مسلح قرار نگیرند.
از نگاه نویسنده، بغداد از حمایت فنی آمریکا یا سازمان ملل برای اجرای برنامه خلع سلاح، انحلال و ادغام گروههای مسلح استقبال خواهد کرد.
ایران؛ مهمترین موضوع مذاکرات
بدون تردید ایران حساسترین موضوع گفتوگوهای بغداد و واشنگتن خواهد بود.آمریکا همچنان نگران نفوذ گروههای نزدیک به ایران در ساختار سیاسی و امنیتی عراق است و انتظار دارد دولت بغداد کنترل کامل سلاح را در اختیار بگیرد، بر عملکرد گروههای مسلح نظارت بیشتری اعمال کند و امنیت نیروها و منافع آمریکا را تضمین کند.
اما نویسنده تأکید میکند دولت عراق با واقعیتهایی روبهرو است که در واشنگتن کمتر مورد توجه قرار میگیرد. عراق صدها کیلومتر مرز مشترک با ایران دارد، روابط اقتصادی و اجتماعی عمیقی میان دو کشور برقرار است و بسیاری از جریانهای سیاسی عراق نیز ارتباط نزدیکی با تهران دارند.
به همین دلیل، سیاستهایی که از نگاه واشنگتن ساده به نظر میرسند، در بغداد بسیار پیچیده هستند. نفوذ در عراق بیش از آنکه با فشار و اجبار به دست آید، از طریق ایجاد منافع مشترک، احترام به توازنهای داخلی و همکاری امکانپذیر است.
نویسنده یادآور میشود عراق تنها حوزه نفوذ ایران نیست، بلکه برای تهران میتواند یک تهدید بالقوه نیز باشد. با توجه به جایگاه جدید ایران پس از تفاهم با آمریکا، شناخت نگرانیهای تهران درباره عراق اهمیت زیادی دارد تا سیاستی مبتنی بر تقابل صفر و صدی، ثبات عراق را از بین نبرد و درباره اهداف واقعی آمریکا تردید ایجاد نکند.
انرژی و تحریمها
اقتصاد عراق همچنان در بخش انرژی به ایران وابسته است، به ویژه در زمینه واردات گاز طبیعی.
هرچند واردات برق از ایران در مارس ۲۰۲۶ متوقف شد و واردات گاز نیز به حالت تعلیق درآمد، اما اگر بغداد بخواهد دوباره این واردات را از سر بگیرد، ناچار خواهد بود از آمریکا معافیت تحریمی دریافت کند یا واشنگتن در اجرای تحریمها انعطاف بیشتری نشان دهد.
نویسنده با اشاره به موقعیت جغرافیایی عراق مینویسد، همانطور که آمریکا نمیتواند ارتباط خود را با مکزیک قطع کند، عراق نیز قادر نیست ایران را نادیده بگیرد.
همچنین بغداد امیدوار است شرکتهای آمریکایی در توسعه میدانهای نفت و گاز، پروژههای زیرساختی و بخش خصوصی عراق سرمایهگذاری بیشتری انجام دهند.
حضور هیأت بزرگی از فعالان اقتصادی عراق در سفر الزیدی نیز نشاندهنده تمرکز دولت جدید بر همکاریهای اقتصادی است.
الزیدی در اواخر ژوئن اعلام کرد: «شرکتهای آمریکایی در صورت تمایل به فعالیت در عراق، بالاترین اولویت را خواهند داشت» و همچنین تأکید کرد که «روابط عراق و آمریکا از همکاری نظامی به همکاری اقتصادی تغییر خواهد کرد.»
به اعتقاد نویسنده، این سخنان برای ترامپ بسیار خوشایند خواهد بود، زیرا میتواند آن را به ایجاد فرصتهای شغلی در آمریکا پیوند بزند و بخشی از نارضایتی افکار عمومی از حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران را کاهش دهد.
ماموریت دشوار نخست وزیر عراق
علی الزیدی با مأموریتی بسیار دشوار روبهرو است. فشار ایران برای جلوگیری از تغییرات سریع در وضعیت گروههای مسلح، از یک سو، و انتظار آمریکا برای مشاهده پیشرفت ملموس در مهار این گروهها، از سوی دیگر، فضای مانور او را محدود کرده است.
نفوذ اقتصادی و سیاسی گسترده گروههای مسلح باعث میشود خلع سلاح کامل آنها در کوتاهمدت واقعبینانه نباشد و احتمالاً تنها اصلاحات تدریجی و محدود امکانپذیر خواهد بود.
نویسنده در پایان تأکید میکند آینده همکاری عراق و آمریکا تا حد زیادی به روند مذاکرات واشنگتن و تهران در دوره آتشبس ۶۰ روزه بستگی دارد. اگر دولت ترامپ احساس کند این مذاکرات به نتیجه مطلوب نمیرسد، ممکن است از بغداد بخواهد از اقدام نظامی دوباره آمریکا و اسرائیل علیه ایران حمایت کند؛ اقدامی که میتواند برنامههای اصلاحی دولت عراق را با شکست مواجه سازد، اهداف آمریکا در خاورمیانه را تضعیف کند و فرصت بیشتری برای قدرتهایی مانند چین فراهم آورد تا با ارائه ثبات، احترام و همکاری اقتصادی، نفوذ خود را در عراق گسترش دهند.
منبع: جیمز دورسو، اوراسیا ریویو
دوشنبه ۲۲ تير ۱۴۰۵ ساعت ۱۵:۰۲
کد مطلب: 48888