از ایده خروشچف تا اهرم ژئوپلیتیک برژنف

به گزارش میز نفت، خروشچف در دهه 1950 و اوایل دهه 1960، با توجه به منابع عظیم گاز طبیعی در سیبری و غرب شوروی، به این نتیجه رسید که انرژی می‌تواند یک ابزار مهم در سیاست خارجی و اقتصاد کشور باشد.

او دستور داد تا مطالعات گسترده‌ای برای استخراج، انتقال و صادرات گاز انجام شود و زیرساخت‌های اولیه توسعه یابد. هدف خروشچف از این ابتکار، هم کسب ارز خارجی برای خرید تکنولوژی و کالاهای صنعتی غرب و هم ایجاد اهرم سیاسی بر کشورهای اروپای غربی بود که می‌توانست آنها را به وابستگی اقتصادی به شوروی سوق دهد.
 
با این حال، در دوران خروشچف، زیرساخت‌ها و فناوری لازم برای صادرات گسترده گاز هنوز آماده نبود. خطوط لوله اولیه برای مصرف داخلی و تامین گاز شهرهای بزرگ شوروی ساخته می‌شد و صادرات محدود بود. ایده‌ها بیشتر در حد برنامه‌های تحقیقاتی و استراتژیک باقی ماندند و عملاً به جریان اصلی اقتصاد شوروی وارد نشده بود.
 

تحول با لئونید برژنف

 
تحول اصلی در این حوزه در دوره لئونید برژنف (1964–1982) رخ داد. برژنف، با درک اهمیت انرژی به عنوان یک ابزار اقتصادی و دیپلماتیک، سیاست‌های صادراتی گاز را به شکل عملیاتی و سازمان‌یافته دنبال کرد. در دهه 1970، شوروی شروع به احداث خطوط لوله عظیم از منابع سیبری و غرب کشور به اروپا کرد،

از جمله خط لوله Urengoy–Pomary–Uzhgorod که حجم صادرات گاز شوروی به اروپا را به بیش از 60 میلیارد متر مکعب در سال رساند. این میزان حدود 20 درصد از نیاز گازی غرب اروپا را تامین می‌کرد و در نتیجه، شوروی توانست به شکل موثر وارد معادلات انرژی اروپا شود.
 
در این دوران، قراردادهای بلندمدت با قیمت ثابت امضا شد؛ نمونه آن قرارداد سال 1974 با آلمان غربی است که تا دو دهه بعد پایگاه وابستگی انرژی این کشور به گاز شوروی شد. این قراردادها باعث شد شوروی بتواند درآمد ارزی پایداری برای واردات کالاهای صنعتی، تکنولوژی و مواد غذایی فراهم کند و همزمان موقعیت ژئوپلیتیک خود را در اروپای غربی تقویت کند.
 
 

گورباچف در مسیر سقوط

در دوره بعد، یعنی دوران میخائیل گورباچف (1985–1991)، صادرات گاز شوروی با هدف افزایش درآمدهای فوری برای جبران کسری بودجه و مشکلات اقتصادی داخلی مورد توجه قرار گرفت. تولید گاز در این دوره از حدود 480 میلیارد متر مکعب در سال 1985 به 580 میلیارد متر مکعب در سال 1990 رسید. گورباچف تلاش کرد قراردادهای جدید با غرب، از جمله ایتالیا و فرانسه، منعقد کند تا جریان ارز خارجی را سرعت دهد و فشارهای اقتصادی داخلی کاهش یابد.
 
با این حال، فساد گسترده، ناکارآمدی شرکت‌های دولتی و بحران‌های سیاسی ناشی از فروپاشی شوروی در 1991، مانع از بهره‌برداری کامل از این ظرفیت شد. بسیاری از درآمدها که می‌توانست برای توسعه زیرساخت‌ها و مدرن‌سازی صنعت گاز استفاده شود، صرف هزینه‌های جاری و پرداخت بدهی‌ها شد.
 
تحلیلگران می‌گویند تجربه شوروی نشان داد که صادرات گاز می‌تواند هم یک ابزار درآمد و هم یک اهرم ژئوپلیتیک قوی باشد، اما موفقیت آن نیازمند مدیریت اقتصادی دقیق، ثبات سیاسی و سرمایه‌گذاری بلندمدت در زیرساخت‌هاست. به عبارت دیگر، ایده خروشچف به عنوان پایه استراتژیک مطرح شد و برژنف آن را به اجرا گذاشت، اما محدودیت‌های ساختاری و سیاسی مانع شد تا گورباچف بتواند به شکلی پایدار از این ظرفیت بهره ببرد.

 

يکشنبه ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ ساعت ۱۳:۳۶