ظهور قدرتهای جدید با تضعیف نقش روسیه
قفقاز، روسیه را بر باد می دهد؟
به گزارش میز نفت، اویل پرایس نوشت:
در حالی که روسیه همچنان درگیر جنگ در اوکراین است، نفوذ تزارها در امتداد مرز جنوبی خود، به ویژه در ارمنستان و آذربایجان، در حال تضعیف است.
تحلیلگران در گفتگو با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفتند که این تغییر قدرت، در را برای سایر بازیگران، از جمله ترکیه، اتحادیه اروپا و ایالات متحده باز میکند تا حضور خود را در منطقه گسترش دهند.
در 10 ژوئیه امسال، نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، و الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان، در ابوظبی دیدار کردند تا در مورد یک توافق صلح بالقوه، به ویژه بدون هیچ واسطهای - از جمله روسیه - گفتگو کنند.
اگرچه هیچ پیشرفتی در این مذاكره حاصل نشد، اما یک بیانیه مشترک، تعهد هر دو کشور را به مذاکرات دوجانبه و ادامه اقدامات اعتمادساز تأیید کرد.با این حال، تنها پنج سال پیش، اوضاع کاملاً متفاوت بود.
پس از جنگ ۴۴ روزه بین دو کشور در سال ۲۰۲۰ میلادی بر سر قرهباغ کوهستانی - منطقهای عمدتاً ارمنینشین که از نظر بینالمللی به عنوان بخشی از آذربایجان شناخته میشود و مدتها در مرکز خصومت متقابل دو کشور بوده است - ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، میانجیگری آتشبس را بر عهده گرفت ونقش سنتی مسکو به عنوان بازیگر قدرتمند در منطقه را تقویت کرد.
اما این آتشبس از آن زمان به شرایطی منجر شده است که رئوف میرگادیروف، تحلیلگر روزنامه آینه-زرکالو در باکو، آن را یک تغییر تاریخی مینامد.
او به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: دو کشور - پس از بیش از ۳۰ سال درگیری بر سر قرهباغ - اکنون به یکدیگر نزدیکتر شده و از روسیه فاصله میگیرند. هر دو میخواهند از نفوذ روسیه رها شده و این فرصتی تاریخی برای آنهاست، زیرا روسیه درگیر یك جنگ فرسایشی در اوکراین شده است.
روبن مهرابیان، تحلیلگر موسسه روابط و امنیت بینالملل ارمنستان، معتقد است که ایروان وضعیت فعلی را فرصتی برای کاهش نفوذ مسکو بر این کشور میداند.
او گفت: روسیه میخواست ارمنستان در درگیری ابدی باقی بماند تا بتواند همواره ما را نجات دهد و حضور نامحدود خود را توجیه کند. اما ارمنستان میخواهد این اختلافات را حل کرده و هرگونه حضور روسیه را از کشور ما حذف کند. اکنون روسیه این وضعیت را دوست ندارد.
از نظر تعدادی از تحلیلگران، روابط ایروان با مسکو در سال ۲۰۱۶ میلادی و در جریان یک دوره کوتاه درگیری میان ارمنستان و آذربایجان بر سر قره باغ کوهستانی رو به وخامت گذاشت.
این درگیری پس از آتشبس با میانجیگری روسیه و برخی دستاوردهای افزایش محدوده جغرافیایی برای آذربایجان به پایان رسید و ناامیدی ارمنیها را از حمایت محدود مسکو به عنوان متحد سنتی خود تشدید کرد.
به گفته ریچارد گیراگوسیان، مدیر بنیانگذار مرکز مطالعات منطقهای در ایروان، این لحظه آغاز فرسایش ارمنستان و از دست دادن اعتماد به روسیه به عنوان یک شریک امنیتی بود.
وی گفت: موضع و سیاست روسیه که از جنگ ۲۰۱۶ میلادی آغاز شده بود، به سوی آذربایجان تغییر جهت داد.
روابط دو طرف پس از درگیری سال ۲۰۲۰، زمانی که باکو کنترل قره باغ کوهستانی را دوباره به دست گرفت و روسیه دوباره از ایروان حمایت نکرد، به سردی گرایید.
رویدادهای اخیر نشان داده است که پیوند میان دو کشور چقدر متشنج شده است.
در ۱۷ ژوئن، سامول کاراپتیان، میلیاردر روسی-ارمنی، به اتهام تلاش برای تصاحب غیرقانونی قدرت دستگیر شد.
از نظر گیراگوسیان، این دستگیری اقدامی از سوی دولت ارمنستان برای جلوگیری از هرگونه دخالت روسیه در انتخابات پارلمانی سال آینده بود.
وی افزود: اما در عین حال، این دستگیری بیشتر در جهت فشار علیه منافع یا نفوذ روسیه در داخل خود ارمنستان بود. این مرد محصول مسکو است؛ او به طور گسترده به عنوان طرفدار پوتین شناخته میشود.
تنها چند روز بعد، در ۲۵ ژوئن، مقامات ارمنستان اسقف اعظم باگرات گالستانیان، روحانی برجسته کلیسای حواری ارمنی را دستگیر کرده و او را به توطئه برای سرنگونی دولت متهم کردند.
روسیه با عصبانیت به این اقدام واکنش نشان داد و سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه، خواستار پایان دادن به «حملات غیرقابل قبول» علیه کلیسا شد و آن را یکی از ارکان کلیدی جامعه ارمنستان توصیف کرد.
آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان نیز به شدت واکنش نشان داد و مسکو را به دخالت در امور داخلی ارمنستان متهم کرد.
این تغییرات محدود به ارمنستان نیست. روابط میان باکو و مسکو نیز در تابستان امسال به شدت رو به وخامت گذاشته است.
در اواخر ماه ژوئن، علیاف جلسات مقامهای عالی رتبه دو كشور را به حالت تعلیق درآورد، از سفر معاون نخست وزیر روسیه، الکسی اوورچوک، به باکو جلوگیری کرد و رویدادهای فرهنگی روسیه در باکو را لغو کرد.
این اقدامات پس از مرگ دو آذربایجانی تبار در جریان حمله پلیس در یکاترینبورگ روسیه، در بحبوحه ادعاهای شکنجه صورت گرفت.
پنج سال پیش، روسیه جاهطلبیهای دیگری برای حفظ نفوذ در منطقه - به ویژه از طریق حضور نظامی - داشت.
توافقنامه آتشبس ۲۰۲۰ که توسط روسیه، ارمنستان و آذربایجان امضا شد، خواستار بازگشایی مسیرهای اقتصادی و حمل و نقل بود. همچنین تصریح شده بود که ارمنستان ترانزیت امن میان آذربایجان و نخجوان خود را از طریق کریدور به اصطلاح زنگزور تضمین کند و سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) بر آن نظارت داشته باشد.
کریل کریوشف، تحلیلگر روس در بنیاد کارنگی، در سال ۲۰۲۳ به بخش آذربایجانی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: شاید کریدور زنگزور تنها گزینه مناسب روسیه برای حفظ حضور در منطقه باشد.
با این حال، ارمنستان این کریدور را تهدیدی برای حاکمیت خود میداند.
در حالی که مذاکرات ادامه دارد، هنوز مشخص نیست که آیا نظارت سرویس امنیت فدرال روسیه بخشی از هرگونه توافق نهایی خواهد بود یا خیر.
در ماه مارس، پاشینیان گفت که پس از امضای معاهده، هیچ استقرار نیروی خارجی در امتداد مرز ارمنستان و آذربایجان وجود نخواهد داشت و به گفته وادیم دوبنوف، خبرنگار اکو قفقاز در رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، این ایده برای آذربایجانیها نیز واقعاً جذاب نیست.
او گفت: استقرار نیروهای سرویس امنیت فدرال ممکن است قبل از حل مناقشه قره باغ برای آذربایجان منطقی بوده باشد. اما اکنون، مذاکرات مستقیم با ارمنستان - و نه با دخالت روسیه - برای باکو سودمندتر است.
کنترل بر زنگزور همچنین به یک تصویر ژئوپلیتیکی بزرگتر مرتبط است: کریدور میانی، مسیری است که چین را به اروپا متصل میکند و روسیه را دور میزند.
میرگادیروف توضیح داد: زنگزور بخشی از کریدور میانی است. روسیه فقط نمیخواهد زنگزور را کنترل کند؛ بلکه میخواهد بر تمام مسیرهای زمینی و هوایی در قفقاز جنوبی تسلط داشته باشد. اما من فکر میکنم ترکیه در موقعیت خوبی برای رهبری تلاشهای امنیتی منطقهای قرار دارد.
در حالی که تحلیلگران موافق این موضوع هستند که نفوذ روسیه رو به کاهش است، اما هشدار میدهند که پیوندهای عمیق اقتصادی و تاریخی را نمیتوان یک شبه قطع کرد.
با این حال، کریوشف، تحلیلگر روس، در مصاحبه خود با بخش آذربایجانی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در سال ۲۰۲۳ خاطرنشان کرد، از زمان حمله تمام عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، این وابستگی اقتصادی نیز شروع به تغییر کرده است.
او گفت: ترکیه به یک شریک وارداتی کلیدی برای روسیه تبدیل شده است. بسیاری از کالاها از طریق ترکیه و آذربایجان حمل میشوند. تنگههای استانبول حیاتی هستند و آذربایجان اکنون یک مرکز حیاتی برای گاز روسیه است. ما نفت و گاز را به آذربایجان میفروشیم که سپس آن را به اروپا میفروشد. این قانونی است و تحریمها را نقض نمیکند.
پاول گوبل، عضو ارشد بنیاد جیمزتاون نیز بر اهمیت روزافزون آذربایجان تأکید می كند.
او گفت: علیاف سرانجام متوجه شده است که مسکو حداقل به اندازه آذربایجان به روسیه به كشورش نیاز دارد. وقتی متوجه میشوید که طرف مقابل بیشتر از خودتان به شما نیاز دارد، این نحوه محاسبات شما را تغییر میدهد.
در همین حال، ایروان در حال بازسازی روابط با استانبول است و در عین حال از مسکو فاصله میگیرد.
روابط بین دو کشور که مدتها بر سر مناقشه قره باغ کوهستانی - که در آن ترکیه از آذربایجان حمایت کرد و مرزهای خود را با ارمنستان در دهه 1990 بست - و اختلافات تاریخی، تیره و تار بود، با احتیاط در حال بهبود است.
در ماه ژوئن، پاشینیان از ترکیه بازدید کرد و با رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور، ملاقات کرد كه اولین سفر کاری سیاسی با هدف مذاکرات دوجانبه محسوب می شود.
مهرابیان گفت: ارمنستان از نظر اقتصادی به روسیه وابسته است، زیرا بیشتر ارتباطات ما با بازارهای خارجی از طریق گرجستان به بازار روسیه میرسد. مرز ما با ایران باز است، اما ظرفیت محدودی دارد. باز کردن مرز ترکیه به ارمنستان امکان دسترسی به بازارهای اروپایی را میدهد.
با این حال، ارمنستان تمام امید خود را به ترکیه نبسته است. مهرابیان افزود که ایروان همچنین در حال تقویت روابط با ایالات متحده و اتحادیه اروپا است.
وی گفت: ما با اتحادیه اروپا و ایالات متحده برای ارتقای روابط دوجانبه همکاری میکنیم. ما قبلاً منشور مشارکت استراتژیک را امضا کردهایم. با اتحادیه اروپا، قوانینی را که با عضویت بالقوه همسو است، تصویب کردهایم اگرچه میدانیم که راهی طولانی در پیش است.
در حالی که روسیه همچنان درگیر جنگ در اوکراین است، نفوذ تزارها در امتداد مرز جنوبی خود، به ویژه در ارمنستان و آذربایجان، در حال تضعیف است.
تحلیلگران در گفتگو با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفتند که این تغییر قدرت، در را برای سایر بازیگران، از جمله ترکیه، اتحادیه اروپا و ایالات متحده باز میکند تا حضور خود را در منطقه گسترش دهند.
در 10 ژوئیه امسال، نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، و الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان، در ابوظبی دیدار کردند تا در مورد یک توافق صلح بالقوه، به ویژه بدون هیچ واسطهای - از جمله روسیه - گفتگو کنند.
اگرچه هیچ پیشرفتی در این مذاكره حاصل نشد، اما یک بیانیه مشترک، تعهد هر دو کشور را به مذاکرات دوجانبه و ادامه اقدامات اعتمادساز تأیید کرد.با این حال، تنها پنج سال پیش، اوضاع کاملاً متفاوت بود.
پس از جنگ ۴۴ روزه بین دو کشور در سال ۲۰۲۰ میلادی بر سر قرهباغ کوهستانی - منطقهای عمدتاً ارمنینشین که از نظر بینالمللی به عنوان بخشی از آذربایجان شناخته میشود و مدتها در مرکز خصومت متقابل دو کشور بوده است - ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، میانجیگری آتشبس را بر عهده گرفت ونقش سنتی مسکو به عنوان بازیگر قدرتمند در منطقه را تقویت کرد.
اما این آتشبس از آن زمان به شرایطی منجر شده است که رئوف میرگادیروف، تحلیلگر روزنامه آینه-زرکالو در باکو، آن را یک تغییر تاریخی مینامد.
او به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: دو کشور - پس از بیش از ۳۰ سال درگیری بر سر قرهباغ - اکنون به یکدیگر نزدیکتر شده و از روسیه فاصله میگیرند. هر دو میخواهند از نفوذ روسیه رها شده و این فرصتی تاریخی برای آنهاست، زیرا روسیه درگیر یك جنگ فرسایشی در اوکراین شده است.
روبن مهرابیان، تحلیلگر موسسه روابط و امنیت بینالملل ارمنستان، معتقد است که ایروان وضعیت فعلی را فرصتی برای کاهش نفوذ مسکو بر این کشور میداند.
او گفت: روسیه میخواست ارمنستان در درگیری ابدی باقی بماند تا بتواند همواره ما را نجات دهد و حضور نامحدود خود را توجیه کند. اما ارمنستان میخواهد این اختلافات را حل کرده و هرگونه حضور روسیه را از کشور ما حذف کند. اکنون روسیه این وضعیت را دوست ندارد.
افزایش تنشها و اتهامات
از نظر تعدادی از تحلیلگران، روابط ایروان با مسکو در سال ۲۰۱۶ میلادی و در جریان یک دوره کوتاه درگیری میان ارمنستان و آذربایجان بر سر قره باغ کوهستانی رو به وخامت گذاشت.
این درگیری پس از آتشبس با میانجیگری روسیه و برخی دستاوردهای افزایش محدوده جغرافیایی برای آذربایجان به پایان رسید و ناامیدی ارمنیها را از حمایت محدود مسکو به عنوان متحد سنتی خود تشدید کرد.
به گفته ریچارد گیراگوسیان، مدیر بنیانگذار مرکز مطالعات منطقهای در ایروان، این لحظه آغاز فرسایش ارمنستان و از دست دادن اعتماد به روسیه به عنوان یک شریک امنیتی بود.
وی گفت: موضع و سیاست روسیه که از جنگ ۲۰۱۶ میلادی آغاز شده بود، به سوی آذربایجان تغییر جهت داد.
روابط دو طرف پس از درگیری سال ۲۰۲۰، زمانی که باکو کنترل قره باغ کوهستانی را دوباره به دست گرفت و روسیه دوباره از ایروان حمایت نکرد، به سردی گرایید.
رویدادهای اخیر نشان داده است که پیوند میان دو کشور چقدر متشنج شده است.
در ۱۷ ژوئن، سامول کاراپتیان، میلیاردر روسی-ارمنی، به اتهام تلاش برای تصاحب غیرقانونی قدرت دستگیر شد.
از نظر گیراگوسیان، این دستگیری اقدامی از سوی دولت ارمنستان برای جلوگیری از هرگونه دخالت روسیه در انتخابات پارلمانی سال آینده بود.
وی افزود: اما در عین حال، این دستگیری بیشتر در جهت فشار علیه منافع یا نفوذ روسیه در داخل خود ارمنستان بود. این مرد محصول مسکو است؛ او به طور گسترده به عنوان طرفدار پوتین شناخته میشود.
تنها چند روز بعد، در ۲۵ ژوئن، مقامات ارمنستان اسقف اعظم باگرات گالستانیان، روحانی برجسته کلیسای حواری ارمنی را دستگیر کرده و او را به توطئه برای سرنگونی دولت متهم کردند.
روسیه با عصبانیت به این اقدام واکنش نشان داد و سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه، خواستار پایان دادن به «حملات غیرقابل قبول» علیه کلیسا شد و آن را یکی از ارکان کلیدی جامعه ارمنستان توصیف کرد.
آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان نیز به شدت واکنش نشان داد و مسکو را به دخالت در امور داخلی ارمنستان متهم کرد.
رویگردانی آذربایجان از مسکو
این تغییرات محدود به ارمنستان نیست. روابط میان باکو و مسکو نیز در تابستان امسال به شدت رو به وخامت گذاشته است.
در اواخر ماه ژوئن، علیاف جلسات مقامهای عالی رتبه دو كشور را به حالت تعلیق درآورد، از سفر معاون نخست وزیر روسیه، الکسی اوورچوک، به باکو جلوگیری کرد و رویدادهای فرهنگی روسیه در باکو را لغو کرد.
این اقدامات پس از مرگ دو آذربایجانی تبار در جریان حمله پلیس در یکاترینبورگ روسیه، در بحبوحه ادعاهای شکنجه صورت گرفت.
چالش كریدور زنگزور برای روسیه
پنج سال پیش، روسیه جاهطلبیهای دیگری برای حفظ نفوذ در منطقه - به ویژه از طریق حضور نظامی - داشت.
توافقنامه آتشبس ۲۰۲۰ که توسط روسیه، ارمنستان و آذربایجان امضا شد، خواستار بازگشایی مسیرهای اقتصادی و حمل و نقل بود. همچنین تصریح شده بود که ارمنستان ترانزیت امن میان آذربایجان و نخجوان خود را از طریق کریدور به اصطلاح زنگزور تضمین کند و سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) بر آن نظارت داشته باشد.
کریل کریوشف، تحلیلگر روس در بنیاد کارنگی، در سال ۲۰۲۳ به بخش آذربایجانی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: شاید کریدور زنگزور تنها گزینه مناسب روسیه برای حفظ حضور در منطقه باشد.
با این حال، ارمنستان این کریدور را تهدیدی برای حاکمیت خود میداند.
در حالی که مذاکرات ادامه دارد، هنوز مشخص نیست که آیا نظارت سرویس امنیت فدرال روسیه بخشی از هرگونه توافق نهایی خواهد بود یا خیر.
در ماه مارس، پاشینیان گفت که پس از امضای معاهده، هیچ استقرار نیروی خارجی در امتداد مرز ارمنستان و آذربایجان وجود نخواهد داشت و به گفته وادیم دوبنوف، خبرنگار اکو قفقاز در رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، این ایده برای آذربایجانیها نیز واقعاً جذاب نیست.
او گفت: استقرار نیروهای سرویس امنیت فدرال ممکن است قبل از حل مناقشه قره باغ برای آذربایجان منطقی بوده باشد. اما اکنون، مذاکرات مستقیم با ارمنستان - و نه با دخالت روسیه - برای باکو سودمندتر است.
کنترل بر زنگزور همچنین به یک تصویر ژئوپلیتیکی بزرگتر مرتبط است: کریدور میانی، مسیری است که چین را به اروپا متصل میکند و روسیه را دور میزند.
میرگادیروف توضیح داد: زنگزور بخشی از کریدور میانی است. روسیه فقط نمیخواهد زنگزور را کنترل کند؛ بلکه میخواهد بر تمام مسیرهای زمینی و هوایی در قفقاز جنوبی تسلط داشته باشد. اما من فکر میکنم ترکیه در موقعیت خوبی برای رهبری تلاشهای امنیتی منطقهای قرار دارد.
بازیکنان جدید منطقه ای
در حالی که تحلیلگران موافق این موضوع هستند که نفوذ روسیه رو به کاهش است، اما هشدار میدهند که پیوندهای عمیق اقتصادی و تاریخی را نمیتوان یک شبه قطع کرد.
با این حال، کریوشف، تحلیلگر روس، در مصاحبه خود با بخش آذربایجانی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در سال ۲۰۲۳ خاطرنشان کرد، از زمان حمله تمام عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، این وابستگی اقتصادی نیز شروع به تغییر کرده است.
او گفت: ترکیه به یک شریک وارداتی کلیدی برای روسیه تبدیل شده است. بسیاری از کالاها از طریق ترکیه و آذربایجان حمل میشوند. تنگههای استانبول حیاتی هستند و آذربایجان اکنون یک مرکز حیاتی برای گاز روسیه است. ما نفت و گاز را به آذربایجان میفروشیم که سپس آن را به اروپا میفروشد. این قانونی است و تحریمها را نقض نمیکند.
پاول گوبل، عضو ارشد بنیاد جیمزتاون نیز بر اهمیت روزافزون آذربایجان تأکید می كند.
او گفت: علیاف سرانجام متوجه شده است که مسکو حداقل به اندازه آذربایجان به روسیه به كشورش نیاز دارد. وقتی متوجه میشوید که طرف مقابل بیشتر از خودتان به شما نیاز دارد، این نحوه محاسبات شما را تغییر میدهد.
در همین حال، ایروان در حال بازسازی روابط با استانبول است و در عین حال از مسکو فاصله میگیرد.
روابط بین دو کشور که مدتها بر سر مناقشه قره باغ کوهستانی - که در آن ترکیه از آذربایجان حمایت کرد و مرزهای خود را با ارمنستان در دهه 1990 بست - و اختلافات تاریخی، تیره و تار بود، با احتیاط در حال بهبود است.
در ماه ژوئن، پاشینیان از ترکیه بازدید کرد و با رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور، ملاقات کرد كه اولین سفر کاری سیاسی با هدف مذاکرات دوجانبه محسوب می شود.
مهرابیان گفت: ارمنستان از نظر اقتصادی به روسیه وابسته است، زیرا بیشتر ارتباطات ما با بازارهای خارجی از طریق گرجستان به بازار روسیه میرسد. مرز ما با ایران باز است، اما ظرفیت محدودی دارد. باز کردن مرز ترکیه به ارمنستان امکان دسترسی به بازارهای اروپایی را میدهد.
با این حال، ارمنستان تمام امید خود را به ترکیه نبسته است. مهرابیان افزود که ایروان همچنین در حال تقویت روابط با ایالات متحده و اتحادیه اروپا است.
وی گفت: ما با اتحادیه اروپا و ایالات متحده برای ارتقای روابط دوجانبه همکاری میکنیم. ما قبلاً منشور مشارکت استراتژیک را امضا کردهایم. با اتحادیه اروپا، قوانینی را که با عضویت بالقوه همسو است، تصویب کردهایم اگرچه میدانیم که راهی طولانی در پیش است.
سه شنبه ۷ مرداد ۱۴۰۴ ساعت ۰۲:۱۵
کد مطلب: 43829