یک لیتر گازوئیل، چند تن بار؟

به گزارش میز نفت، برای مقایسه مصرف سوخت قطار و کامیون، نباید فقط باک یا مصرف لحظه‌ای آنها را دید. معیار درست «تن‌کیلومتر» است؛ یعنی وزن بار ضرب‌در مسافت جابه‌جایی. بر این مبنا، یک لیتر گازوئیل در قطار نزدیک به ۲۸۶ تن بار را یک کیلومتر جلو می‌برد، اما همان میزان سوخت در حمل جاده‌ای تنها برای جابه‌جایی حدود ۳۰ تن بار در همین مسافت کافی است.
 

تن‌کیلومتر چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟

مقایسه مصرف یک قطار با یک کامیون بدون درنظرگرفتن میزان بار آنها نتیجه دقیقی نمی‌دهد. قطار سوخت بیشتری مصرف می‌کند، اما هم‌زمان ده‌ها واگن و هزاران تن کالا را می‌کشد. کامیون مصرف کمتری دارد، ولی ظرفیت بار آن به‌مراتب محدودتر است.

برای حذف این تفاوت، از شاخص تن‌کیلومتر استفاده می‌شود. جابه‌جایی یک تن کالا در مسافت یک کیلومتر، یک تن‌کیلومتر محسوب می‌شود. این شاخص مشخص می‌کند هر لیتر سوخت چه مقدار «کار حمل‌ونقلی» انجام داده است.

یک قطار باری با بار معمول حدود ۲ هزار تن، برای پیمودن هر کیلومتر نزدیک به ۷ لیتر گازوئیل مصرف می‌کند. تقسیم ۲ هزار تن‌کیلومتر بر ۷ لیتر، بهره‌وری تقریبی ۲۸۶ تن‌کیلومتر به‌ازای هر لیتر را نشان می‌دهد.
 

کامیون با یک لیتر چقدر بار می‌برد؟

یک کامیون ۱۸ چرخ با بار معمول ۱۵ تن، در هر کیلومتر نزدیک به نیم‌لیتر گازوئیل می‌سوزاند. بنابراین بهره‌وری آن حدود ۳۰ تن‌کیلومتر به‌ازای هر لیتر است. این مقایسه نشان می‌دهد قطار در شرایط یادشده، از نظر مصرف مستقیم سوخت حدود ۹.۵ برابر کارآمدتر از کامیون عمل می‌کند.



به بیان ساده، برای انجام کاری که قطار با یک لیتر گازوئیل انجام می‌دهد، حمل جاده‌ای به حدود ۹.۵ لیتر سوخت نیاز دارد. این اختلاف در یک سفر کوتاه چندان بزرگ به نظر نمی‌رسد، اما در مقیاس صدها میلیون تن بار و مسیرهای چندصدکیلومتری، به میلیاردها لیتر گازوئیل تبدیل می‌شود. دنیای اقتصاد
 

تفاوت محاسبه فنی با عملکرد واقعی

عدد ۹.۵ برابر، مقایسه مصرف یک قطار و یک کامیون در شرایط مشخص عملیاتی است. بهره‌وری واقعی کل شبکه با عوامل دیگری مانند سفر خالی، توقف، شیب مسیر، عمر لکوموتیو و کامیون، وزن واقعی بار و مصرف تجهیزات جانبی تغییر می‌کند.

بررسی داده‌های عملکرد سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد حمل جاده‌ای برای هر تن‌کیلومتر حدود ۰.۰۷۵ لیتر و حمل ریلی نزدیک به ۰.۰۱۲ لیتر گازوئیل مصرف کرده است. بر مبنای این محاسبه، بهره‌وری واقعی شبکه ریلی حدود ۶ برابر حمل جاده‌ای بوده است. فاصله این عدد با نسبت ۹.۵ برابری نشان می‌دهد ظرفیت فنی قطار در شبکه عملیاتی به‌طور کامل محقق نمی‌شود. تین‌نیوز
 

انتقال بار به ریل چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

برتری قطار فقط به قبض سوخت محدود نیست. انتقال بارهای حجیم و مسافت‌بلند مانند مواد معدنی، محصولات فولادی، سیمان و کالاهای بندری به ریل، تعداد کامیون‌های در حال تردد را کاهش می‌دهد. نتیجه آن کاهش استهلاک جاده، تصادف، آلایندگی و هزینه نگهداری زیرساخت است.

این مزیت به معنای حذف کامیون نیست. حمل ریلی برای بارهای انبوه، مسیرهای طولانی و مبادی ثابت مناسب‌تر است، درحالی‌که کامیون در توزیع منطقه‌ای، مسیرهای کوتاه و تحویل مستقیم انعطاف بیشتری دارد. الگوی کارآمد، رقابت کامل این دو شیوه نیست؛ قطار باید بخش اصلی مسیر را طی کند و کامیون، بار را در ابتدا و انتهای زنجیره جابه‌جا کند.
 

گازوئیل ارزان، مزیت ریل را پنهان کرد

قیمت پایین گازوئیل در ایران باعث شده اختلاف مصرف سوخت در هزینه نهایی حمل‌ونقل به‌طور کامل دیده نشود. در چنین شرایطی، کامیون با وجود مصرف بالاتر همچنان می‌تواند از نظر قیمت حمل با راه‌آهن رقابت کند. هزینه واقعی این انتخاب نه در کرایه، بلکه در رشد مصرف گازوئیل، فشار بر پالایشگاه‌ها و افزایش احتمال واردات سوخت ظاهر می‌شود.

ریل برای اقتصاد ایران یک انتخاب تزئینی نیست. هر محموله‌ای که با شرایط فنی مناسب از جاده به قطار منتقل شود، بخشی از گازوئیل مصرفی کشور را آزاد می‌کند. مسئله اصلی، ساخت خط بدون بار نیست؛ اتصال معادن، کارخانه‌ها و بنادر به شبکه و تضمین حرکت منظم قطارهای باری است.

چهارشنبه ۱۱ شهريور ۱۴۰۵ ساعت ۱۲:۴۶