مردی که پوتین، حذفش کرد:
بنیانگذار گازپروم چه کسی بود؟
میز نفت - در تاریخ صنعت انرژی جهان، کمتر شخصیتی را میتوان یافت که مسیر زندگیاش از یک کارگر ساده در تأسیسات گازی آغاز شده باشد و به دفتر نخستوزیری یک ابرقدرت ختم شود. ویکتور چرنومیردین یکی از همان چهرههای استثنایی بود؛ مردی که نه تنها آینده صنعت گاز روسیه را شکل داد، بلکه در یکی از بحرانیترین دورههای تاریخ این کشور، سکان دولت را نیز در دست گرفت.
به گزارش میز نفت، سال ۱۹۳۸ در منطقه اورنبورگ شوروی، کودکی به دنیا آمد که دههها بعد نامش با بزرگترین شرکت گازی جهان گره میخورد. چرنومیردین برخلاف بسیاری از سیاستمداران روس، مسیر خود را از دانشگاههای نخبه یا نهادهای امنیتی آغاز نکرد. او از کف کارخانه و پالایشگاه بالا آمد؛ جایی که با تجهیزات صنعتی، خطوط انتقال و واقعیتهای صنعت انرژی آشنا شد.
سالها بعد، هنگامی که اتحاد جماهیر شوروی هنوز یکی از بزرگترین تولیدکنندگان انرژی جهان بود، چرنومیردین به مدیریت صنعت گاز کشور رسید. اما مهمترین اقدام او در واپسین سالهای عمر شوروی رخ داد؛ زمانی که ساختار دولتی صنعت گاز را به شرکتی تبدیل کرد که بعدها به نام «گازپروم» شناخته شد.
امروز گازپروم تنها یک شرکت انرژی نیست؛ نمادی از قدرت اقتصادی و سیاسی روسیه است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند اگر چرنومیردین در سالهای پایانی شوروی آن تصمیم تاریخی را نمیگرفت، شاید بزرگترین امپراتوری گازی جهان هرگز شکل نمیگرفت.
اما سرنوشت برای او برنامه بزرگتری داشت. پس از فروپاشی شوروی و آغاز دوران پرآشوب دهه ۱۹۹۰، روسیه با بحرانهای اقتصادی، تورم شدید و فروپاشی ساختارهای حکومتی دست و پنجه نرم میکرد. در چنین شرایطی، بوریس یلتسین او را به نخستوزیری منصوب کرد.
چرنومیردین در میانه توفان ایستاد. او از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۸ دولت روسیه را اداره کرد؛ دورانی که بسیاری از کارخانهها تعطیل شدند، میلیونها نفر پساندازهای خود را از دست دادند و گروهی از سرمایهداران جدید، که بعدها به الیگارشها مشهور شدند، قدرت گرفتند.
او سیاستمداری آرام، عملگرا و کمتر اهل نمایش بود. شاید به همین دلیل بود که بسیاری از روسها او را بیشتر یک مدیر صنعتی میدانستند تا یک سیاستمدار حرفهای.
با این حال، شهرت چرنومیردین تنها به دلیل نقش او در صنعت انرژی یا دولت نبود. یک جمله کوتاه از او به بخشی از فرهنگ سیاسی روسیه تبدیل شد. زمانی که یکی از اصلاحات اقتصادی دولت با شکست روبهرو شد، او گفت:
«خواستیم بهتر شود، اما مثل همیشه از آب درآمد.»
این جمله به سرعت در سراسر روسیه مشهور شد و هنوز هم یکی از معروفترین نقلقولهای سیاسی این کشور محسوب میشود.
در حالی که او یکی از قدرتمندترین چهرههای دوران یلتسین بود، ستاره جدیدی در کرملین در حال ظهور بود؛ ولادیمیر پوتین.
با به قدرت رسیدن پوتین، نسل سیاستمداران دهه ۱۹۹۰ به تدریج از مرکز قدرت فاصله گرفتند. چرنومیردین نیز از حلقه اصلی تصمیمگیری کنار رفت و به عنوان سفیر روسیه در اوکراین منصوب شد. این انتصاب از نگاه برخی تحلیلگران نوعی بازنشستگی سیاسی محترمانه بود؛ هرچند نشان میداد کرملین همچنان برای تجربه و نفوذ او ارزش قائل است.
با وجود تفاوتهای سیاسی، میان پوتین و چرنومیردین هیچگاه دشمنی آشکاری شکل نگرفت. پوتین به خوبی میدانست که معمار گازپروم یکی از چهرههایی است که در سالهای دشوار پس از فروپاشی شوروی به حفظ ساختار دولت روسیه کمک کرده است.
سرانجام در نوامبر ۲۰۱۰، مردی که دههها در قلب صنعت انرژی و سیاست روسیه قرار داشت، در ۷۲ سالگی در مسکو درگذشت. او مدتها با بیماریهای مختلف دست و پنجه نرم میکرد و نزدیکانش میگفتند مرگ همسرش چند ماه پیش از آن نیز ضربه روحی سنگینی به او وارد کرده بود.
در مراسم وداع، ولادیمیر پوتین از او به عنوان «یک میهنپرست واقعی» یاد کرد. بسیاری از حاضران متوجه شدند که رئیسجمهور روسیه هنگام سخنرانی به سختی احساسات خود را کنترل میکند.
امروز، بیش از یک دهه پس از مرگ چرنومیردین، میراث او همچنان در خطوط عظیم انتقال گاز روسیه، در ساختمانهای مرکزی گازپروم و در سیاست انرژی کرملین دیده میشود.
او نه یک ژنرال بود، نه یک مأمور امنیتی و نه یک الیگارش نفتی؛ بلکه مدیری بود که از دل صنعت انرژی برخاست و توانست در یکی از حساسترین دورههای تاریخ روسیه به یکی از قدرتمندترین مردان کشور تبدیل شود. داستان زندگی او نشان میدهد که در روسیه، گاهی مسیر رسیدن به قدرت از میان میدانهای نفت و گاز میگذرد، نه از راهروهای سیاست.
سالها بعد، هنگامی که اتحاد جماهیر شوروی هنوز یکی از بزرگترین تولیدکنندگان انرژی جهان بود، چرنومیردین به مدیریت صنعت گاز کشور رسید. اما مهمترین اقدام او در واپسین سالهای عمر شوروی رخ داد؛ زمانی که ساختار دولتی صنعت گاز را به شرکتی تبدیل کرد که بعدها به نام «گازپروم» شناخته شد.
یادگاری به نام گازپروم
امروز گازپروم تنها یک شرکت انرژی نیست؛ نمادی از قدرت اقتصادی و سیاسی روسیه است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند اگر چرنومیردین در سالهای پایانی شوروی آن تصمیم تاریخی را نمیگرفت، شاید بزرگترین امپراتوری گازی جهان هرگز شکل نمیگرفت.
اما سرنوشت برای او برنامه بزرگتری داشت. پس از فروپاشی شوروی و آغاز دوران پرآشوب دهه ۱۹۹۰، روسیه با بحرانهای اقتصادی، تورم شدید و فروپاشی ساختارهای حکومتی دست و پنجه نرم میکرد. در چنین شرایطی، بوریس یلتسین او را به نخستوزیری منصوب کرد.
گازپرومی برای ظهور
چرنومیردین در میانه توفان ایستاد. او از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۸ دولت روسیه را اداره کرد؛ دورانی که بسیاری از کارخانهها تعطیل شدند، میلیونها نفر پساندازهای خود را از دست دادند و گروهی از سرمایهداران جدید، که بعدها به الیگارشها مشهور شدند، قدرت گرفتند.
او سیاستمداری آرام، عملگرا و کمتر اهل نمایش بود. شاید به همین دلیل بود که بسیاری از روسها او را بیشتر یک مدیر صنعتی میدانستند تا یک سیاستمدار حرفهای.
با این حال، شهرت چرنومیردین تنها به دلیل نقش او در صنعت انرژی یا دولت نبود. یک جمله کوتاه از او به بخشی از فرهنگ سیاسی روسیه تبدیل شد. زمانی که یکی از اصلاحات اقتصادی دولت با شکست روبهرو شد، او گفت:
«خواستیم بهتر شود، اما مثل همیشه از آب درآمد.»
این جمله به سرعت در سراسر روسیه مشهور شد و هنوز هم یکی از معروفترین نقلقولهای سیاسی این کشور محسوب میشود.
دوران بازنشستگی با پوتین
در سالهای پایانی دهه ۱۹۹۰ حتی برخی ناظران معتقد بودند که چرنومیردین میتواند جانشین یلتسین و رئیسجمهور آینده روسیه شود. اما تاریخ مسیر دیگری را انتخاب کرد.
در حالی که او یکی از قدرتمندترین چهرههای دوران یلتسین بود، ستاره جدیدی در کرملین در حال ظهور بود؛ ولادیمیر پوتین.
با به قدرت رسیدن پوتین، نسل سیاستمداران دهه ۱۹۹۰ به تدریج از مرکز قدرت فاصله گرفتند. چرنومیردین نیز از حلقه اصلی تصمیمگیری کنار رفت و به عنوان سفیر روسیه در اوکراین منصوب شد. این انتصاب از نگاه برخی تحلیلگران نوعی بازنشستگی سیاسی محترمانه بود؛ هرچند نشان میداد کرملین همچنان برای تجربه و نفوذ او ارزش قائل است.
با وجود تفاوتهای سیاسی، میان پوتین و چرنومیردین هیچگاه دشمنی آشکاری شکل نگرفت. پوتین به خوبی میدانست که معمار گازپروم یکی از چهرههایی است که در سالهای دشوار پس از فروپاشی شوروی به حفظ ساختار دولت روسیه کمک کرده است.
سرانجام در نوامبر ۲۰۱۰، مردی که دههها در قلب صنعت انرژی و سیاست روسیه قرار داشت، در ۷۲ سالگی در مسکو درگذشت. او مدتها با بیماریهای مختلف دست و پنجه نرم میکرد و نزدیکانش میگفتند مرگ همسرش چند ماه پیش از آن نیز ضربه روحی سنگینی به او وارد کرده بود.
در مراسم وداع، ولادیمیر پوتین از او به عنوان «یک میهنپرست واقعی» یاد کرد. بسیاری از حاضران متوجه شدند که رئیسجمهور روسیه هنگام سخنرانی به سختی احساسات خود را کنترل میکند.
گازپروم، یک دهه پس از او
امروز، بیش از یک دهه پس از مرگ چرنومیردین، میراث او همچنان در خطوط عظیم انتقال گاز روسیه، در ساختمانهای مرکزی گازپروم و در سیاست انرژی کرملین دیده میشود.
او نه یک ژنرال بود، نه یک مأمور امنیتی و نه یک الیگارش نفتی؛ بلکه مدیری بود که از دل صنعت انرژی برخاست و توانست در یکی از حساسترین دورههای تاریخ روسیه به یکی از قدرتمندترین مردان کشور تبدیل شود. داستان زندگی او نشان میدهد که در روسیه، گاهی مسیر رسیدن به قدرت از میان میدانهای نفت و گاز میگذرد، نه از راهروهای سیاست.
يکشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۴:۰۶
کد مطلب: 48117
